مسائل مربوط به واجبات و مستحبات نماز
ادامه مسائل واجبات و ارکان نماز
7- ذکر رکوع و سجود
مسئلۀ 1181:نمازگزار واجب است در رکوع بعد از آنکه بدنش آرام گرفت ذکر بگوید و ظاهر آنست که هر ذکری که شامل تسبیح، تحمید، تهلیل و تکبیر باشد کفایت میکند و اگر بخواهد «سُبْحَانَ اللَّهِ» را بگوید کمتر از سه مرتبه نگوید و اگر غیر از «سُبْحَانَ اللَّهِ» را بگوید، کمتر از سه مرتبه «سُبْحَانَ اللَّهِ» و یا یک مرتبه «سُبْحَانَ رَبِّی الْعَظِیمِ وَ بِحَمْدِهِ» ، نباشد و در حال ضرورت یک «سُبْحَانَ اللَّهِ» کافی است و اختیار تسبیح با کیفیتی که بیان شد مطابق با احتیاط است.
مسئلۀ 1182:مستحب است نمازگزار در ذکر رکوع اگر «سُبْحَانَ رَبِّی الْعَظِیمِ وَ بِحَمْدِهِ» را انتخاب میکند، سه یا پنج یا هفت مرتبه یا بیشتر و به صورت فرد بگوید.
مسئلۀ 1183:ذکر رکوع و سجود باید دنبال هم و به عربی صحیح گفته شود، همچنین باید به مقدار ذکر واجب، بدن آرام باشد و ذکر مستحب را نیز اگر به قصد ذکری که برای رکوع دستور دادهاند بگوید، بنا بر احتیاط واجب آرام بودن بدن لازم است.
مسئلۀ 1184:واجب است که نمازگزار در حالت سجده هم ذکر بگوید و همانطور که در رکوع گذشت گفتن هر نوع ذکر که شامل تسبیح، تهلیل، تحمید و تکبیر باشد کافی است و احتیاط آنست که اگر «سُبْحَانَ اللَّه» را در سجده بخواهد بگوید، سه مرتبه تکرار کند و اگر غیر از آن بخواهد ذکر دیگری بگوید باید از مقدار سه مرتبه «سُبْحَانَ اللَّه» یا یک مرتبه «سُبْحَانَ رَبِّی الْأَعْلَی وَ بِحَمْدِهِ» کمتر نباشد و اگر ذکر اخیر را بخواهد بگوید مستحب است سه، پنج، هفت یا بیشتر به صورت فرد بگوید و در حال بیماری یکبار «سُبْحَانَ اللَّه» گفتن کفایت میکند.
مسئلۀ 1185:ذکر سجده را باید پشت سر هم و به عربی صحیح بگوید و واجب است به اندازۀ ذکر واجب بدن آرام و مستقر باشد، در اذکار مستحبی نیز اگر به قصد ورود و ذکری که برای سجده و محلّ خاص دستور داده شده است گفته شود احتیاط لازم آنست که بدن آرام و مستقر باشد.
مسئلۀ 1186:بعد از تمام شدن ذکر سجدۀ اول واجب است سر از سجده بردارد و بنشیند و پس از آنکه بدن بهطور کامل آرام گرفت دوباره سجده کند.
مسئلۀ 1187:مستحب است بعد از آنکه از سجدۀ اول برخاست و بدن آرام گرفت، تکبیر گفته و بعد بگوید: «أَسْتَغْفِرُ اللَّهَ رَبِّی وَ أَتُوبُ إِلَیه».
مستحبات و مکروهات سجده
مسئلۀ 1188:چند چیز در سجده مستحب است، از جمله:
1- کسی که ایستاده نماز میخواند، بعد از آنکه سر از رکوع برداشت و کسی که نشسته نماز میخواند بعد از آنکه کاملاً نشست، برای رفتن به سجده، «أَللَّهُ أَکبَرُ» بگوید و دستها را برای تکبیر بلند کند.
2-موقع رفتن به سجده، مرد ابتدا دستها و زن ابتدا زانوها را بر زمین قرار دهد.
3-بینی را نیز بر مهر یا چیزی که سجده بر آن صحیح است بگذارد.
4-در سجده دعا کند و از خدا حاجت بخواهد و مستحب است این دعا را بخواند: «یا خَیرَ الْمَسْئُولِینَ وَ یا خَیرَ الْمُعْطِینَ، أُرْزُقْنِی وَ ارْزُقْ لِعَیالِی مِنْ فَضْلِک، إِنَّک ذُو فَضْلٍ عَظِیمٍ».
5-در حال سجده انگشتان را به هم بچسباند و در برابر صورت بگذارد بهطوریکه سر آنها رو به قبله باشد.
6-بعد از سجده بر ران چپ بنشیند و روی پای راست را بر کف پای چپ بگذارد.
7-هنگامی که پس از هر سجده نشست و بدنش آرام گرفت، «أَللّهُ أَکبَر» بگوید و دستها را برای تکبیر بلند کند.
8-هنگامی که بعد از سجدۀ اول بدنش آرام گرفت «أَسْتَغْفِرُ اللَّهَ رَبِّی وَ أَتُوبُ إِلَیه» بگوید.
9-برای رفتن به سجدۀ دوم در حال آرامی بدن دستها را بلند کند و أللّهُ أکبَر بگوید.
10-سجده را طول دهد و در سجده صلوات بفرستد.
11-پس از سجده در حال نشستن دستها را روی رانها بگذارد.
12-هنگام برخاستن دستها را بعد از زانوها از زمین بردارد.
13-در حال برخاستن برای قیام «بِحَوْلِ اللَّهِ وَ قُوَّتِهِ أَقُوُمُ وَ أَقْعُد» بگوید. البته برای سجده مستحبات دیگری هم وجود دارد که به تفصیل در دیگر کتابهای فقهی آمده است.
مسئلۀ 1189:خواندن قرآن در سجده مکروه است و نیز فوت کردن بر محل سجده برای برطرف کردن گرد و غبار و همچنین تکیه کردن در حال نشستن بر باسنها و بلند کردن ساقهای پا مکروه است. اگر در حال فوت کردن دو حرف از دهان خارج شود نماز باطل است و مکروهات دیگری نیز هست که درکتب فقهی آمده است.
سجدۀ واجب در قرآن
مسئلۀ 1190:در هر یک از چهار سورۀ سجده (32)، فُصّلت (41)، نجم (53)، علق (96) یک آیۀ سجده وجود دارد، هرگاه انسان یکی از این چهار آیه را بخواند یا به آن گوش دهد باید فوراً سجده کند و اگر فراموش کرد هر وقت یادش آمد باید سجده کند. نیز اگر گوش ندهد، ولی بیاختیار به گوش او بخورد بنا بر احتیاط سجده کند.
مسئلۀ 1191:اگر آیۀ سجده را از بچهای که خوب و بد را نمیفهمد یا از کسی که قصد خواندن قرآن ندارد یا از رادیو یا ضبط صوت، ولو به صورت قهری شنید، بنا بر احتیاط واجب سجده کند، ولی اگر گوش بدهد، واجب است سجده کند.
مسئلۀ 1192:اگر هنگام خواندن یکی از آیات سجده از دیگری هم بشنود، بنا بر احتیاط واجب دو سجده بجای آورد.
مسئلۀ 1193:در بجای آوردن سجدۀ واجب قرآنی وضو، غسل، رو به قبله بودن، پاک بودن بدن و لباس شرط نیست، ولی باید جای او غصبی نباشد و پیشانی را روی چیزی که سجده بر آن صحیح است بگذارد و بنا به احتیاط واجب جای پیشانی او از محل زانوها و سر انگشتان، بیش از چهار انگشت بسته بلندتر نباشد و بنا بر احتیاط باید جای پیشانی پاک و نیز عورت پوشیده باشد، همچنین باید لباس او در صورتی که سجده کردن تصرف در آن باشد، غصبی نباشد.
مسئلۀ 1194:سجدۀ قرآنی تشهّد، سلام و تکبیر افتتاحیه ندارد، ولی هنگامی که سر از سجده برمیدارد، مستحب است احتیاطاً تکبیر بگوید.
مسئلۀ 1195:سجدۀ قرآنی وقتی واجب میشود که خود آیات سجده را بخواند یا گوش کند، ولی اگر ترجمۀ آیات سجده را بخواند یا بشنود، سجده واجب نیست.
مسئلۀ 1196:در سجدۀ واجب قرآنی، واجب است بهطوری عمل کند که عرفاً بگویند سجده کرده است و بنا بر اقوی ذکر هم واجب نیست، گرچه بهتر است ذکری گفته شود و بهتر است بگوید: «لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ حَقّاً حَقّاً، لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ إِیمَاناً وَ تَصْدِیقاً، لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ عُبُودِیۀً وَ رِقّاً، سَجَدْتُ لَک یا رَبِّ تَعَبُّداً وَ رِقّاً لاَ مُسْتَنْکفاً وَ لاَ مُسْتَکبِراً، بَلْ أَنَا عَبْدٌ ذَلِیلٌ ضَعِیفٌ خَائِفٌ مُسْتَجِیرٌ».