مسائل مربوط به واجبات و مستحبات نماز
ادامه مسائل واجبات و ارکان نماز
8-تشهد:
مسئلۀ 1197:نمازگزار باید در رکعت دوم تمام نمازهای واجب و مستحب غیر از نماز وتر که یک رکعت است و رکعت سوم نماز مغرب و رکعت دوم و چهارم نمازهای چهار رکعتی بعد از سجدۀ دوم بنشیند و در حالی که بدنش آرام است بگوید: «أَشْهَدُ أَنْ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ وَحْدَهُ لاَ شَرِیک لَهُ وَ أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّداً عَبْدُهُ وَ رَسُولُهُ، أَللَّهُمَّ صَلِّ عَلی مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّد» .
مسئلۀ 1198:کلمات تشهد باید به عربی صحیح و بهطوری که معمول است پشت سر هم و با ترتیب گفته شود و اگر عمداً خلاف آن گفته شود نماز باطل است.
مسئلۀ 1199:اگر نمازگزار تشهد را عمداً نخواند، نمازش باطل است، ولی اگر آنرا فراموش کند و بایستد یکی از دو صورت زیر را دارد:
الف- چنانچه قبل از رسیدن به رکوع متوجه شود باید بنشیند و تشهد را بخواند و دوباره بایستد و تسبیحات یا حمد را بخواند و بعد از سلام نماز بنا بر احتیاط برای هر یک از ایستادنهای بیجا و چیزهایی که خوانده دو سجدۀ سهو بجای آورد.
ب- چنانچه در رکوع رکعت بعد یا پس از آن متوجه شود، باید نماز را تمام کند و بعد از سلام نماز بنا بر احتیاط تشهد را قضا کند و نیز برای تشهد فراموش شده دو سجدۀ سهو بجای آورد.
مسئلۀ 1200:در تشهد چند چیز مستحب است: 1- نشستن بر ران چپ، 2- روی پای راست را بر کف پای چپ گذاشتن، 3- قبل از تشهد، گفتن «أَلْحَمْدُ لِلَّه» یا بگوید: «بِسْمِ اللَّهِ وَ بِاللَّهِ وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ وَ خَیرُ الْأَسْمَاءِ لِلَّهِ»، 4- گذاشتن دستها بر روی رانها، 5- چسباندن انگشتان به یکدیگر، 6- نگاه کردن به دامان، 7- بعد از تشهد چنانچه در رکعت آخر نباشد بگوید: «وَ تَقَبَّلْ شَفَاعَتَهُ وَ ارْفَعْ دَرَجَتَه».
مسئلۀ 1201:مستحب است زنها هنگام نشستن و خواندن تشهد، رانها را به هم بچسبانند و از زمین بلند کنند.
9 – سلام نماز
مسئلۀ 1202:بعد از تشهد رکعت آخر مستحب است نمازگزار در حالی که نشسته و بدنش آرام است بگوید: «أَلسَّلَامُ عَلَیک أَیهَا النَّبِی وَ رَحْمَۀُ اللَّهِ وَ بَرَکاتُه» و پس از آن واجب است بگوید: «أَلسَّلَامُ عَلَیکمْ وَ رَحْمَۀُ اللَّهِ وَ بَرَکاتُهُ» یا بگوید: «أَلسَّلَامُ عَلَینَا وَ عَلی عِبَادِ اللَّهِ الصَّالِحِینَ» ، ولی اگر این سلام را بگوید، احتیاط مستحب آنست که بعد از آن «أَلسَّلَامُ عَلَیکمْ وَ رَحْمَۀُ اللَّهِ وَ بَرَکاتُه» را هم بگوید و اگر سلام آخری را گفت از نماز خارج میشود و گفتن سلام دیگری لازم نیست.
مسئلۀ 1203:سلام نماز گرچه موجب خروج از نماز میشود، ولی آن سلامی که واجب است گفته شود جزء نماز است و واجب است به صورت عربی صحیح خوانده شود و اگر کسی عمداً سلام واجب را نگوید نمازش باطل است.
مسئلۀ 1204:اگر سلام واجب نماز را فراموش کند و پس از اندک زمانی یادش بیاید یکی از سه حالت زیر پیش میآید:
الف- اگر صورت نماز به هم نخورده و کاری که با نماز منافات دارد انجام نداده باشد، سلام را بگوید و نمازش صحیح است.
ب- اگر کاری که فقط عمدی آن نماز را باطل میکند، اشتباهاً انجام داده، مثلاً حرف زده باشد، سلام نماز را بگوید و دو سجدۀ سهو نیز بجا آورد.
ج- اگر کاری که عمدی و سهوی آن نماز را باطل میکند انجام داده، مثلاً پشت به قبله کرده است، اگر چه اقوی آنست که نمازش صحیح است و لیکن بهتر است دو سجدۀ سهو بجا آورد و نماز را دوباره بخواند.
مسئلۀ 1205:گفتن سلام واجب نمازگزار موجب خروج نمازگزار از نماز میشود چه نیت خروج داشته باشد یا نه، ولی احتیاط آنست که سلام واجب را به قصد عدم خروج نگوید.
مسئلۀ 1206:کسی که سلام نماز را بلد نیست واجب است یاد بگیرد و اگر وقت وسعت نداشته باشد، واجب است شخص دیگری سلام را به او تلقین کند و اگر آن هم امکان نداشته باشد، میتواند به ترجمۀ سلام اکتفا کند و اگر این هم ممکن نباشد، سلام را از قلب خود بگذراند و با دست هم اشاره کند و این حکم در مورد افراد لال نیز صادق است.
مسئلۀ 1207:نمازگزار میتواند به جز حمد، سوره و تسبیحات که احکام آن بیان شد، بقیۀ ذکرهای واجب یا مستحب نماز مثل تکبیرةالاحرام، ذکر رکوع، سجده، قنوت، تشهد و سلام را بلند یا آهسته بخواند.
10- ترتیب
مسئلۀ 1208:ترتیب در نماز به این معناست که در تمامی واجبات نماز، آنچه را باید ابتدا بخواند، در ابتدا و آنچه را که باید در رتبۀ بعد بخواند، همه را در جای خود، مرتّب بجا آورد، بنابراین اگر کسی عمداً ترتیب نماز را به هم بزند، مثلاً حمد را بعد از سوره یا سجده را پیش از رکوع بجای آورد نمازش باطل میشود.
مسئلۀ 1209:اگر رکنی از نماز را فراموش کند و چیزی را که بعد از آن رکن است انجام دهد، دو صورت پیش میآید:
الف- اگر آنچه بعد از آن بجای آورده رکن باشد، مثلاً رکوع را فراموش کرده و دو سجده را انجام داده باشد، نمازش باطل است.
ب- اگر آنچه بعد از آن انجام داده است رکن نباشد، مثلاً قبل از آنکه دو سجده کند، تشهّد بخواند، دراین حال باید رکن را بجای آورد و آنچه که اشتباهاً پیش از آن خوانده، دوباره بخواند و بنا بر احتیاط برای هر زیاده دو سجدۀ سهو بجای آورد.
مسئلۀ 1210:اگر چیزی که رکن نیست فراموش کند و مشغول بعد از آن شود یکی از دو صورت را دارد:
الف- اگر آنچه بعد از آن بجای آورده رکن باشد، مثلاً حمد و سوره را فراموش کرده و مشغول رکوع شده باشد، نمازش صحیح است و بنا بر احتیاط واجب برای حمد و سورۀ فراموش شده، برای هر کدام، دو سجدۀ سهو انجام دهد.
ب- اگر آنچه بعد از آن بجای آورده رکن نباشد، مثلاً حمد را فراموش کرده و سوره را خوانده باشد، اگر وقتی که مشغول رکن بعد شد یادش بیاید، باید بگذرد و نماز او صحیح است و برای هر واجب فراموش شده بنا بر احتیاط واجب دو سجدۀ سهو بجای آورد و چنانچه مشغول رکن بعد نشده باشد، باید آنچه را فراموش کرده انجام دهد و بعد از آن ذکری را که اشتباهاً جلوتر خوانده، بخواند و برای هر زیاده بنا بر احتیاط واجب دو سجدۀ سهو بجای آورد.
مسئلۀ 1211:اگر سجدۀ اول را به خیال اینکه سجدۀ دوم است یا سجدۀ دوم را به خیال اینکه سجدۀ اول است بجا آورد، نمازش صحیح است و اولین سجدۀ او سجدۀ اول و دومین سجدۀ او نیز سجدۀ دوم به حساب میآید.
11- موالات
مسئلۀ 1212:موالات یعنی اینکه نمازگزار واجبات نماز مانند رکوع، سجود و تشهد را پشت سر هم و بدون فاصلۀ عرفی انجام دهد و چیزهایی را که در نماز میخواند به صورتی که معمول است پشت سر هم بخواند، پس اگر موالات نماز را به هم بزند یعنی ذکرها، قرائت وکارهای نماز را پشت سر هم انجام ندهد بهطوریکه از صورت نماز خارج شود، نمازش باطل است.
مسئلۀ 1213:اگر در نماز به اشتباه میان حرفها یا کلمات فاصله بیندازد و فاصله به اندازهای نباشد که صورت نماز به هم بخورد، ولی صورت کلمه یا قرائت یا ذکر از بین برود، چنانچه مشغول رکن بعد نشده است باید آن کلمات را دوباره بهطور معمول بخواند، ولی اگر مشغول رکن بعد شده باشد، نمازش صحیح است، مگر در تکبیرةالإحرام که در صورت اختلال در تکبیرةالإحرام اصلاً نماز تحقق پیدا نمیکند.
مسئلۀ 1214:طول دادن رکوع، سجود، اذکار، ادعیه و خواندن سورههای بزرگ قرآن موالات را به هم نمیزند.
قنوت
مسئلۀ 1215:در تمام نمازهای واجب و مستحب، پیش از رکوع رکعت دوم مستحب است قنوت خوانده شود مگر در نماز جمعه که در رکعت اوّل پیش از رکوع و در رکعت دوم بعد از رکوع خوانده میشود و در نماز وتر که یک رکعت است و قنوت در همان رکعت خوانده میشود و مستحب است پیش از رکوع خوانده شود، خواندن قنوت در نماز شفع به امّید ثواب مستحب است، در نماز آیات پنج قنوت مستحب است و در نماز عید فطر و قربان بنا بر احتیاط واجب نُه قنوت به ترتیبی که در جای خود گفته خواهد شد، خوانده میشود.
مسئلۀ 1216:ظاهر آنست که نمازگزار در قنوت دستها را بلند کند و به امید ثواب کف دستها را در برابر صورت، در کنار هم به سوی آسمان نگاه دارد و به جز شست، بقیۀ انگشتان را به هم بچسباند و به کف دستهای خود نگاه کند و قبل از قنوت تکبیر بگوید و در حال تکبیر دستها را بلند کند.
مسئلۀ 1217:در قنوت هر ذکری گفته شود کافی است، گرچه یک سبحان اللّه باشد و بهتر است این ذکر خوانده شود: «لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ الْحَلِیمُ الْکرِیمُ، لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ الْعَلِی الْعَظِیمُ، سُبْحَانَ اللَّهِ رَبِّ السَّمَاوَاتِ السَّبْعِ وَ رَبِّ الْأَرَضِینِ السَّبْعِ وَ مَا فِیهِنَّ وَ مَا بَینَهُنَّ وَ رَبِّ الْعَرْشِ الْعَظِیمِ وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِینَ» و این ذکر را «کلمات فرج» مینامند.
مسئلۀ 1218:بهتر است قنوت را با صلوات بر محمّدوآلمحمّد(ص) شروع کرده و با صلوات نیز ختم کند و در بین این دو صلوات از خدای غفّار طلب مغفرت کند و برآورده شدن حوائج خود را از او درخواست کند.
مسئلۀ 1219:هر دعا و ذکری که در قنوت گفته میشود بنا بر احتیاط باید به عربی صحیح خوانده شود.
مسئلۀ 1220:مستحب است نمازگزار قنوت را بلند بخواند مگر در نماز جماعت که اگر امام جماعت صدای او را بشنود معلوم نیست بلند خواندن آن مستحب باشد.
مسئلۀ 1221:اگر کسی عمداً قنوت را نخواند قضا ندارد، ولی اگر فراموش کرده باشد اگر قبل از آنکه به اندازة رکوع خم شود یادش بیاید، مستحب است بایستد و قنوت را بخواند و اگر در رکوع یا پس از آن یادش بیاید، مستحب است پس از رکوع قضا کند و چنانچه در سجده یا بعد از آن متوجه شود، مستحب است بعد از سلام نماز آنرا قضا کند.
مسئلۀ 1222:مستحب است انسان قنوت را طول دهد به خصوص در نماز وَتر که در حدیث پیامبر اسلام(ص) آمده است، طولانی کردن قنوت موجب راحتی انسان در آخرت است.
تعقیبات نماز
مسئلۀ 1223:تعقیبات عبارت از این است که نمازگزار بعد از تمام شدن نماز مقداری به دعا، ذکر و تلاوت قرآن و مانند اینها برای تقرّب به خداوند متعال بپردازد و بهتر است قبل از آنکه از جای خود برخیزد با وضو یا غسل یا تیمّم رو به قبله تعقیب را بخواند و لازم نیست به عربی باشد، گرچه بهتر است آنچه را در کتب ادعیه دستور دادهاند بخواند. از تعقیبات سفارش شده، تسبیحات حضرت فاطمۀ زهرا(س) است که به این ترتیب گفته میشود سی و چهار مرتبه «أَللَّهُ أَکبَرُ»، سی و سه مرتبه «أَلْحَمْدُ لِلَّهِ» و سی و سه مرتبه «سُبْحَانَ اللَّه» و میتوان «سُبْحَانَ اللَّه» را پیش از «أَلْحَمْدُ لِلَّه» گفت، گرچه بهتر است بعد از آن گفته شود.
مسئلۀ 1224:بهتر است که تعقیب نماز با تسبیحات حضرت زهرا(س)بعد از هر نماز، چه واجب و چه مستحب، با تربت حضرت سیدالشهدا(ع) انجام شود و اگر تربت در دسترس نبود بهتر است با بند انگشتان دو دست گفته شود.
مسئلۀ 1225:مستحب است بعد از هر نماز سه مرتبه «أَللَّهُ أَکبَر» گفته شود و مانند دیگر تکبیرات دستها را بلند کند.
مسئلۀ 1226:مستحب است نمازگزار بعد از نماز سجدۀ شکر بجای آورد و همین اندازه که پیشانی خود را به قصد شکر بر زمین گذارد کافی است، گرچه بهتر است در حال سجده صد مرتبه یا سه مرتبه و یا حدّاقل یک مرتبه «شُکراً لِلَّه» یا «شُکراً» یا «عَفْواً» بگوید، همچنین مستحب است هرگاه نعمتی به انسان میرسد یا بلایی از او دور میشود، سجدۀ شکر بجای آورد.
صلوات بر پیامبر اکرم(ص)
مسئلۀ 1227:مستحب است هرگاه انسان نام مبارک حضرت رسول اکرم(ص)، مانند محمّد، احمد یا لقب و کنیۀ آن حضرت مانند مصطفی و ابوالقاسم را بر زبان آورد یا از کسی بشنود، گرچه در نماز باشد، صلوات بفرستد. هنگام نوشتن نام مبارک ایشان هم مستحب است صلوات را بنویسد و نیز بهتر است هر وقت آن حضرت را یاد میکند صلوات بفرستد.