اعتکاف و احکام آن
اعتکاف در نظر فقهای اسلام، عبارت است از اینکه انسان به قصد تقرّب به خداوند متعال و به منظور عبادت او با شرایط خاصی که در مسائل آینده بیان خواهد شد، در مسجد بماند.
اعتکاف در لغت از مادّه «عکوف» گرفته شده و عکوف به معنای ملازم شدن، حبس کردن، متلبّس گردیدن، مواظبت کردن و مانند اینهاست که در تمامی آنها نوعی قرار و مستقر شدن و ثبات ملاحظه شده و با توجه بهمعنای لغوی، اعتکاف از عکوف اشتقاق پیدا کرده است و ظاهراً اعتکاف به همان معنای عرفی و لغوی در شرع گرفته شده است، منتها شارع مقدّس آنرا با قیود و شرایطی، محدود و مقید فرموده، بنابراین اعتکاف از معانی صرف تعبّدی نیست و در هر موردی قید و حدّ شرعی وارد شده باشد به آن قید اخذ میشود و در هر جا که قید و حدّی وارد نشده باشد و یا مورد شک و تردید قرار گرفته باشد به همان معنای عرفی و لغوی ارجاع داده خواهد شد.
اعتکاف در روایات اسلامی
اخبار و روایات زیادی بهطور متواتر از طریق شیعه و سنّی از پیامبر عظیم الشأن اسلام(ص) در مورد اعتکاف وارد شده و روایات و سخنانی نیز به همین مضمون از زبان امامان معصوم(ع) نقل گردیده است؛ در روایتی نقل شده که پیامبر عظیم الشّأن اسلام(ص) فرمودهاند: «ده روز اعتکاف در ماه رمضان ثوابش معادل دو حج و دو عمره است» و نیز نقل شده که دهة آخر رمضان پیامبر بزرگوار اسلام(ص) در مسجد معتکف میشدند و بستر خواب ایشان در این دهه کاملاً جمع میشد.
مسئلۀ 1895: در تمام ایام سال غیر از روزهایی که روزه گرفتن در آنها حرام است، اعتکاف صحیح است و افضل آنها ماه رمضان به ویژه دهة آخر آنست.
مسئلۀ 1896: اعتکاف عملی مستحبّی است، ولی به سبب نذر، قسم، عهد و مانند اینها بر انسان واجب میشود.
مسئلۀ 1897: مستحب است کسی که معتکف میشود، نمازها و دعاهایی را که دربارۀ اعتکاف وارد شده است، در حدّ توان انجام دهد.
شرایط اعتکاف
مسئلۀ 1898: اعتکاف صحیح شرایط زیر را دارد:
1- اسلام، بنابراین اعتکاف غیر مسلمان صحیح نیست.
2- ایمان، شرط قبولی همۀ اعمال است، ولی شرط صحّت آنها نیست.
3-عقل.
4-قصد تقرّب الهی، مانند همۀ عبادات دیگر.
5- روزه داشتن، کسی که به هر دلیلی روزه نمیگیرد، اعتکافش صحیح نیست.
6- حدّاقل سه روز در مسجد بماند، بنابراین اگر کسی کمتر از سه روز در مسجد بماند و یا قصد کند کمتر از سه روز بماند، اعتکافش صحیح نیست و برای حداکثر اعتکاف حدّ شرعی وجود ندارد.
مسئلۀ 1899: اعتکاف در غیر مسجد و مسجدی که جامع نیست و نماز جمعه صحیح و جامع شرایط در آن خوانده نشده، مثل مسجد بازار و مسجد قبیله جایز نیست و در مواردی که در یک شهر و روستا دو مسجد جامع وجود داشته باشد، اعتکاف کننده مخیر است در هر کدام از این دو مسجد که بخواهد اعتکاف کند.
مسئلۀ 1900: اعتکاف در غیر مسجد جامع صحیح نیست، ولی افضل آنست که در مسجد الحرام، مسجد النّبی(ص)، مسجد کوفه یا مسجد بصره انجام شود.
مسئلۀ 1901: کسی که اعتکاف میکند واجب است سه روز متوالی در مسجد جامع بماند و نباید در حال اختیار از مسجد خارج شود، مگر اینکه خارج شدن از مسجد ضرورت داشته باشد، مثلاً برای قضای حاجت و غسل جنابت خارج شود، که در این صورت اشکال ندارد.
مسئلۀ 1902: اگر در بین اعتکاف محتلم شود، واجب است فوراً برای انجام غسل جنابت از مسجد خارج شود و پس از غسل بلافاصله به مسجد بازگردد و برای غسل نیز به اندازة ضرورت و انجام واجبات اکتفا کند.
مسئلۀ 1903: اعتکاف همسر نسبت به دو روز اوّل در صورتی که با حقّ شوهر منافات داشته باشد، باید با اجازۀ شوهر باشد و همچنین اعتکاف فرزند در دو روز اول در صورتی که موجب اذیت و آزار پدر و مادر شود، باید با اجازۀ آنها انجام شود امّا هنگامی که شوهر به همسرش اجازه داد و نیز هنگامی که پدر و مادر به فرزندشان اجازه دادند، اجازۀ آنها برای روز سوم شرط نیست بلکه نهی آنان نیز تأثیر ندارد و ماندن روز سوم در مسجد برای اعتکاف کننده واجب است.
مسئلۀ 1904: اعتکاف را در روز اول میتوان به هم زد، ولی اگر دو روز اول تمام شود، روز سوّم واجب خواهد بود. اما اعتکافی که به سبب نذر، عهد، قسم و مانند اینها واجب شده، اگر معین باشد، به هم زدن آن جایز نیست و اگر نذر مطلق باشد، حکم آن مانند اعتکاف مستحبّی است.
مسئلۀ 1905: با توجّه به اینکه عبادات طفل ممیز، یعنی بچّهای که خوب و بد را تشخیص میدهد، مشروع و جایز است، اعتکافش هم با اجازۀ ولی شرعی او جایز است.
مسئلۀ 1906: کسی که اعتکاف میکند با توجّه به اینکه باید روزه بگیرد، در روز باید از انجام تمام چیزهایی که روزه را باطل میکند- مبطلات صوم- خودداری کند و نیز واجب است از کارهای زیر- درشب یا روز- اجتناب کند و در صورت عدم پرهیز، اعتکافش باطل میشود:
1- نزدیکی با زن و بلکه بنا بر احتیاط واجب لمس کردن و بوسیدن وی از روی شهوت.
2- بنا بر احتیاط واجب استمناء چه به صورت حلال مثلاً با نگاه یا لمس همسر منی از او خارج شود یا به صورت حرام.
3-بوییدن عطر خوش.
4-خرید، فروش و تجارت، بنا بر احتیاط واجب.
5-مجادله و بحث در امور دنیوی یا دینی برای اظهار وجود و خودنمایی.
مسئلۀ 1907: اگر معتکف یکی از کارهایی که روزه را باطل میکند سهواً انجام دهد، ظاهر آنست که اعتکاف او باطل نمیشود، امّا اگر اعتکاف کننده سهواً جماع کند، در صورتی که اعتکاف او واجب باشد، احتیاط آنست که یا دوباره از اوّل شروع کند و یا اعتکاف کنونی را به اتمام برساند و بعد قضای آنرا بجای آورد، اما اگر اعتکاف او مستحب باشد احتیاط آنست که آنرا به اتمام برساند.
مسئلۀ 1908: اگر اعتکاف با یکی از چیزهایی که آنرا باطل میکند باطل شود، چند فرض قابل تصوّر است:
1-اگر اعتکاف او واجب و معین باشد قضای آن لازم است.
2- اگر واجب غیرمعین باشد، واجب است آنرا دوباره شروع کند و بهتر آنست که اعتکاف فعلی را تمام کند و دوباره از سر بگیرد.
3- اگر اعتکاف مستحب باشد، در صورتی که آن اعمال در دو روز اوّل واقع شود، اشکال ندارد، ولی اگر در روزهای پس از روز دوّم باشد، واجب است آنرا قضا کند.
مسئلۀ 1909: اگر اعتکاف واجب را با جماع باطل کند، در صورتی که شب جماع کرده باشد، علاوه بر قضا کفّاره هم باید بدهد و کفّارة آن هم مانند کفّاره باطل کردن عمدی روزۀ ماه رمضان است و احوط آنست که ترتیب را رعایت کند، ولی اگر جماع را در روز انجام داده باشد، علاوه بر قضا، دو کفّاره باید بدهد، امّا اگر با غیر جماع اعتکاف را باطل کند، قضای آن واجب است، ولی کفّاره ندارد، گرچه دادن کفّاره بهتر است.
مسئلۀ 1910: در تمام مواردی که قضای اعتکاف واجب است، لازم نیست آنرا فوراً بجای آورد، ولی در انجام آن نباید مسامحه و سستی به خرج دهد.
