خمس خانه و اثاث منزل
مسئلۀ 2025:هرگاه از درآمد سال چیزی مانند خانه، ماشین سواری، فرش یا سایر وسایل زندگی را بخرد مادامی که نفروخته خمس ندارد و اگر در سالهای بعد آنها را بفروشد در صورتی که با خانه یا وسایل دیگری که مورد نیاز است مبادله کند، خمس بر او واجب نمیشود چون درآمدی حاصل نکرده است، اگر خانه و وسایل زندگی را در سالهای بعد بفروشد و از فروش آن سودی به دست آورد و چنانچه خمس آنها را پس از کسر مخارج سالیانه بپردازد در عُسر و حرج قرار نمیگیرد، واجب است فوراً خمس آنها را بپردازد، ولو اینکه بخواهد با آن پول، خانه یا ماشین دیگری که مورد نیاز است تهیه کند، ولی اگر با دادن خمس آنها در عُسر و حرج قرار میگیرد، ظاهر آنست که خمس بر او واجب نیست.
مسئلۀ 2026:اگر از درآمد کسب و کار، آذوقه و مواد غذایی، برای مصرف سالیانه خانه، خریداری کند و در آخر سال زیاد بیاید، واجب است خمس آنها را بدهد و اگر بخواهد خمس قیمت آنها را بپردازد، در صورتی که قیمت آنها افزایش پیدا کرده باشد، قیمت روز را باید محاسبه کند.
مسئلۀ 2027:اگر از درآمد سالیانه قبل از پرداخت خمس اثاثیه منزل تهیه کند و یا برای زن و فرزندان دختر خود طلا و زیور آلات بخرد، تا زمانی که مورد استفاده قرار میگیرد و متناسب با شأن خانوادگی اوست، جزء مخارج سالیانه است و خمس ندارد و اگر بهطور کامل از آنها بینیاز باشد گرچه اقوی آنست که خمس ندارد، ولی احتیاط مؤکد آنست که خمس آنها را مطابق قیمت فعلی با کسر مخارج سالیانه بپردازد، و همچنین است اگر فردی که اهل علم و تحقیق است کتاب بخرد و بهطور کلّی از آن بینیاز شود، گرچه خمس آنها واجب نیست چون عنوان درآمد صدق نمیکند، ولی احتیاط آنست که خمس آنها را پرداخت کند.
مخارج و هزینهها
مسئلۀ 2028:کلّیه مخارج و هزینههایی که برای به دست آوردن سود و درآمد مصرف میشود، مانند کرایه حمل و نقل و اجاره بهای توقّف کشتی، دلاّلی و واسطهگری، استهلاک ماشین آلات، پول لاستیک و استهلاک و فرسودگی ابزار کاری که جزء سرمایه است و از منافع و درآمد پولی خریده شده که خمس ندارد یا خمسش داده شده و یا خود سرمایه به گونهای است که مانند خود مخارج سالیانه مورد نیاز است یا اینکه خمس آن اگر داده شود موجب عُسر و حرج میشود، باید تمامی آنها از مخارج سالیانه کسر گردد و به عنوان مخارج به حساب آید و خمس مابقی پرداخت شود.
مسئلۀ 2029:آنچه از منافع کسب و شغل که در بین سال به مصرف خوراک، پوشاک، اثاثیه، خرید منزل، جهیزیه مورد نیاز دختر، مخارج ازدواج پسر، زیارت و خیرات و مانند اینها میرسد، در صورتی که از شأن پردازنده زیاد نباشد و زیاده روی هم نکرده باشد، خمس ندارد، همچنین آنچه را به مصرف نذر و کفّاره میرساند و نیز مالی را که به کسی میبخشد یا جایزه میدهد در صورتی که از شأن او زیاده نباشد، از مخارج سالیانه حساب شده و خمس ندارد.
مسئلۀ 2030:هرگاه انسان نتواند یکجا جهیزیه دختر را تهیه کند و مجبور باشد هر سال مقداری از آنرا تهیه کند یا در شهری باشد که معمولاً هر سال مقداری از جهیزیه دختر را تهیه میکنند بهطوری که تهیه نکردن آن عیب است، چنانچه در بین سال از سود به دست آمدۀ آن سال جهیزیه را فراهم کند خمس آن واجب نمیشود.
مسئلۀ 2031:اگر کسی خانهای را بهطور نسیه بخرد و به مرور زمان قسمتی از پول آنرا بپردازد، خمس ندارد و نیز اگر از طریق تعاونی یا هر نهاد دیگری ثبت نام کند و بهطور اقساط- ماهانه یا سالانه- مقداری پول واریز کند تا پس از چند سال واحدی به او واگذار شود، آن نیز جزء مخارج سالانه است و خمس ندارد، ولی اگر کسی برای تهیه مسکن مورد نیاز خود از طریق بانک یا مؤسسات اعتباری ناچار است درآمد چند سال را جمع کند تا بتواند با آن خانهای خریداری کند، اگر در عُسر و حرج قرار نمیگیرد بنابه احتیاط واجب باید خمس آنچه که از سالهای قبل از خریدن مسکن پسانداز کرده بدهد، ولی آنچه را از درآمد سال خرید مسکن برای آن خرج کرده خمس ندارد. اگر یک سال از درآمد همان سال، زمین خانه را بخرد و از درآمد سال بعد مقداری از آنرا بسازد و همین طور به تدریج ساختمان خانه را به اتمام برساند، خمس واجب نیست.
مسئلۀ 2032:ماشینی را که انسان برای مسافرتهای شخصی خود و خانوادهاش یا رفتن به زیارت میخرد، اگر خارج از شأن متعارف او نباشد جزء مخارج همان سال به حساب میآید و خمس ندارد، هر چند برای سالهای بعد باقی بماند و اگر برای خرید آن ناچار باشد درآمد چند سال را جمع کند، چنانچه دادن خمس او را در عُسر و حرج قرار نمیدهد، بنا بر احتیاط واجب باید خمس آنچه را که از سالهای قبل از سال خرید پسانداز کرده، بدهد و اگر به مشکل بیفتد، خمس ندارد.
مسئلۀ 2033:تجمّلات و تشریفات منزل و زندگی، ایاب و ذهاب و میهمانیهای شخص و خانواده او اگر از حدّ متعارف و شأن او بیشتر نباشد، خمس ندارد و اگر از حدّ متعارف و شأن او بیشتر باشد یا همراه با کارهای حرام و نادرست باشد، باید خمس زاید بر متعارف و آن مقداری که برای حرام مصرف شده را بپردازد و شأن افراد بر حسب زمانها، شهرها و اوضاع معیشت عمومی مردم متفاوت است.
مسئلۀ 2034:مالی را که انسان خرج سفر حج و زیارتهای دیگر میکند، اگر عین آن باقی باشد و از منفعت آن استفاده شود، از مخارج سالی که در آن مسافرت کرده حساب میشود، هرچند تا مقداری از سال بعد هم طول بکشد و اگر بعد از سفر حج از آن بینیاز شود، اقوی آنست که خمس ندارد چون درآمد صدق نمیکند، ولی احتیاط مستحب آنست که خمسش را بدهد، ولی اگر عین آن مال مصرف میشود باید خمس مقداری را که در سال بعد واقع شده بدهد.
مسئلۀ 2035:اگر انسان مجبور شود از چند سال قبل برای یک سفر زیارتی ثبت نام کند و هزینه را بدهد، چنانچه خمس پول واریزی را نپرداخته باشد، بنا بر احتیاط خمس آنرا آخر همان سال حساب کند و بپردازد، هر چند بنا بر اقوی واجب نیست.
مسئلۀ 2036:همانطور که مخارج حج جزء مخارج سالیانه است و خمس ندارد، هزینه مقدّمات حج نیز مانند وجوه و مبالغی که دولتها برای صدور ویزا و گذرنامه و مانند آنها میگیرند، جزء مخارج سالیانه است و خمس ندارد.
مسئلۀ 2037:هزینه حج بهطور کلّی جزء مخارج سالیانه است و خمس ندارد و در این مورد تفاوتی بین حجّ واجب و عمره نیست و نیز مخارج و هزینههای سفرهای زیارتی هم مؤونه به حساب میآید و خمس ندارد.
مسئلۀ 2038:اگر کسی عمداً، اعمال و مناسک حجّ خود را باطل، یا به سبب جهل تقصیری و التفات اعمال را باطل کند، هزینه حج جزء مخارج سالیانه او محسوب نمیشود و باید خمس آنرا بپردازد.
مسئلۀ 2039:اگر در کسب و شغل یا تجارت ضرر کند، ولی مقداری از آذوقه و موادّ غذایی که برای مصرف زندگی خریده است در آخر سال زیاد بیاید، در صورتی که آذوقه باقی مانده به مقدار ضرر یا کمتر است، خمس آنها بر او واجب نیست.
مسئلۀ 2040:کسی که از کسب و شغل یا تجارت سودی برده است و مال دیگری هم دارد که به آن خمس تعلّق نمیگیرد، میتواند مخارج سالیانه خود را فقط از سود کسب مصرف کند.
مسئلۀ 2041:کسی که در طول سال سود نبرد، نمیتواند هزینه آن سال را از سود سال بعد جبران کند، ولی اگر برای مخارج خود قرض کند و نتواند تا وقت درآمد سال بعد بپردازد، میتواند بدهی خود را از درآمد سال بعد در وسط سال بدهد.
مسئلۀ 2042:اگر برای مخارج خود در اوّل سال قرض کند و پیش از تمام شدن سال سودی به دست آورد، میتواند بدهی خود را با آن سود بپردازد.
مسئلۀ 2043:اگر برای زیادکردن مال یا خرید چیزی که نیاز ندارد قرض کند، نمیتواند بدهی خود را از سود کسب تأمین کند، مگر اینکه آن چیز از بین رفته باشد و به هیچ وجه نتواند بدهی خود را بدهد و ناچار به پرداخت بدهی باشد که در این صورت میتواند در وسط سال از سود هر سال آنرا اد ا کند.
مسئلۀ 2044:کسی که بدهی شرعی خود را با مجتهد جامع شرایط یا نماینده او دستگردان کرده یا بدون اینکه دستگردان کرده باشد میخواهد به تدریج بپردازد، نمیتواند از درآمد سالهای بعد پرداخت کند، مگر اینکه اول خمس درآمد آن سال را بدهد، آنگاه از همان پول خمس داده، بدهی شرعی خود را پرداخت کند.
مسئلۀ 2045:اگر مستأجر مبلغی را به عنوان سرقفلی مغازه بپردازد، حکم سرمایه را دارد و در صورتی که در عُسر و حرج قرار نگیرد، باید آخر سال خمس آنرا بدهد و کسی هم که سرقفلی گرفته اگر تا آخر سال آنرا به مصرف مؤونه نرساند و باقی بماند، باید خمس آنرا بدهد.
پرداخت خمس و حکم آن
مسئلۀ 2046:کسی که شروع به تجارت و کسب و کار میکند، هنگامی که اولین درآمد خود را به دست میآورد، سال خمسی او محسوب میشود و اگر بخواهد سال خمسی خود را تغییر دهد مانعی ندارد، ولی باید از زمان حصول اولین سود تا زمانی که میخواهد تغییر بدهد، خمس موجودی خود را با کسر مخارج بپردازد.
مسئلۀ 2047:در خمس درآمد کسب و کار اگر برای دادن خمس خود سال شمسی قرار دهد مانعی ندارد، همچنین اگر سال خُمسی خود را قبلاً قمری قرار داده میتواند به شمسی تغییر دهد یا اگر شمسی قرار داده به قمری تبدیل کند.
مسئلۀ 2048:انسان میتواند در بین سال هر وقت پولی به دستش رسید چنانچه بداند از مخارج سالش زیادتر است خمس آنرا بپردازد، ولی بهتر است دادن خمس را تا آخر سال به تأخیر بیندازد.
مسئلۀ 2049:کسی که باید برای دادن خمس، سال قرار دهد مانند تاجر و کاسب، اگر منفعتی به دست آورد و در بین سال بمیرد باید مخارج او را تا هنگام مرگ از آن منفعت کسر کنند و خمس بقیه را بپردازند.
مسئلۀ 2050:کسی که از اول بلوغ شروع به کسب و کار کرده و سود نیز برده است و با آن چیزی خریده که مورد نیازش نبوده است، پس از یک سال از خرید آن چیز باید خمسش را بپردازد، ولی اگر چیزی را که خریده مورد نیازش بوده و از شأن وی بیشتر نباشد، در صورتی که یقین دارد آن چیزی را که خریده است در وسط همان سالی بوده که سود برده، خمس ندارد و اگر فراموش کرده باشد و یا نداند چیزی را که خریده در وسط سال بوده یا بعد از پایان سال، اقوی آنست که خمس ندارد، ولی احتیاط آنست که با مرجع تقلید جامع شرایط یا نمایندة تامّ الاختیار او مصالحه کند.
مسئلۀ 2051:کسی که از اول تکلیف خمس نداده است، اگر ملکی بخرد و قیمت آن بالا رود، چنانچه آن ملک را به این نیت نخریده که قیمتش بالا رود و بفروشد، مثلاً برای کشاورزی خریده، در صورتی که آنرا با پولی خریداری کند که در آن خمس وجود دارد، معامله وقتی تمام است که حاکم شرع معاملة یکپنجم آنرا اجازه بدهد و خریدار باید خمس خود ملک یا مقداری را که فعلاً آن ملک ارزش دارد بپردازد، همچنین است اگر از اول قصد داشته که پول خمس نداده را عوض چیزی که خریده بپردازد، ولی اگر آن ملک را برای تجارت خریده تا قیمت آن بالا رفته و با سود بفروشد، در این صورت آن ملک حکم تجارت و سرمایه را دارد.
مسئلۀ 2052:خمس مانند زکات به اصل عین تعلّق میگیرد و قدر متیقّن از نحوة تعلّق خمس اینست که صاحبان خمس نسبت به عین آن مال که خمسش داده نشده است، دارای حق هستند و مادامی که صاحبان خمس به حقّ خود نرسیدهاند و تا هنگامی که خمس سرمایهای داده نشود، تصرّف در آن مال جایز نیست، ولی شارع مقدّس برای سهولت افراد حکمی را بیان کرده و آن اینست که اگر خمس دهنده یکپنجم مال مشمول خمس را چه عین مال باشد چه قیمت آن، خارج کند، مابقی اموال آزاد میشود و تصرّف در آن جایز است بنابراین صاحب مال مخیر است خمس را از خود مال بدهد یا قیمت آن و این حکم در تمام موارد هفتگانه مساوی است.
مسئلۀ 2053:اگر خمس دهنده بخواهد خمس سرمایة مشمول خمس را از قیمت آن بدهد، واجب است به قیمت فعلی و روز، معین و محاسبه کند و آنرا به صورت نقد یا به صورت جنس دیگر بپردازد.
مسئلۀ 2054:با توجه به اینکه اصل تعلق خمس به عین مال از نظر روایات و آرای فقها امری مسلم است و نیز مالک مخیر است خمس را از عین همان مال یا قیمت آن بپردازد و از جهت سوم مالک پس از گذشتن یک سال اگر خمس را کنار نگذاشته باشد حقّ هیچگونه تصرف در آن مال را ندارد، بنابراین خمس اگر به عین مال تعلق دارد به صورت شرکت مشاع نیست و از طرف دیگر حق به خود مال هم تعلق ندارد و الاّ مالک حق پرداخت قیمت آنرا نداشت، پس بنا بر اقوی خمس به مالیت مال تعلق پیدا میکند لذا هر موقع محاسبه شود باید با قیمت روز باشد.
مسئلۀ 2055:اگر کسی خمس را از عین مال دارای خمس ندهد و از جنس دیگری بخواهد بپردازد باید به قیمت روز که قیمت واقعی است حساب کند و اگر قیمت جنس خود را گران حساب کند واجب است خمس آن مقداری را که زیاد قیمت گذاشته، دوباره بپردازد، اگرچه طرف راضی باشد.
مسئلۀ 2056:کسی که طلبکار است و میخواهد طلب خود را بابت خمس حساب کند و از طرفی بدهکار نیز محتاج به خمس است، با اجازۀ حاکم شرع، میتواند طلب خود را بابت خمس حساب کند.
