کلیات مربوط به طهارت و احکام آبها

 

مسئلۀ 67: طهارت بر دو قسم است:

1- طهارت از حدث: عبارت است از اعمالی که در تحقق آنها قصد قربت شرط است، به‌طوری که اگر بدون قصد قربت انجام پذیرد، طهارت حاصل نمی‏شود. طهارت از حدث سه قسم است: غسل، وضو و تیمّم که هر یک در جای خود توضیح داده خواهد شد؛ با توجّه به اینکه در حصول این نوع طهارت،  قصد قربت شرط است آن‎را امر عبادی یا تعبّدی می‏نامند.

2- طهارت از خبث: عبارت است از اینکه با استفاده از یکی از پاک‌کننده‌هایی که شارع آنها را مطهّر می‏داند، چیزی که به یکی از اقسام نجاست آلوده و نجس شده است، پاک شود. در این طهارت قصد قربت لازم نیست و صرف حصول آن حتی به صورت قهری کفایت می‏کند و به این جهت «توصّلی» یا «توصلیات» نامیده می‏شود.

احکام آبها

یکی از مطهرات آب است که از جهات گوناگون با مطهرات دیگر قابل مقایسه نیست، زیرا اثر آن عامّ و بسیار گسترده است.

مسئلۀ 68: آب بر دو قسم است: 1- مطلق، 2- مضاف.

آب مطلق، آبی است که از چیزی گرفته نشده یا با چیزی مخلوط نشده طوری که به آن آب نگویند؛ ولی آب مضاف آبی است که از چیزی بگیرند، مثل آب هندوانه و گلاب؛ یا با چیزی مخلوط شده باشد، مثل آبی که با گِل مخلوط شود طوری که به آن دیگر آب نگویند.

آب مطلق‏

مسئلۀ 69: آب مطلق بر چهار قسم است:

1- آب کُر، 2- آب قلیل، 3- آب جاری، 4- آب باران.

مسئلۀ 70: در مورد آب چاه، به نظر می‏رسد اگر از زمین نجوشد و «مادۀ نابعه» و جوشاننده نداشته باشد و به اندازه کر نیز باشد، از مصادیق آب کر است و احکام آب کر را دارد و اگر از زمین بجوشد و مادّۀ جوشنده داشته باشد در حکم آب جاری است و اگر دارای دو خصیصۀ فوق که برای آب کر و جاری بیان شد نباشد، حکم آب قلیل را دارد.

احکام آب جاری

مسئلۀ 71: آب جاری آبی است که از زمین می‏جوشد و بر روی آن جاری می‏شود؛ به عبارت دیگر آبی است که مادۀ جوشنده دارد و در اثر اتّصال به آن ماده به‌طور دائم، عرفاً بر روی زمین و یا در زیر زمین جریان پیدا می‏کند، مانند چشمه‏ها، قناتها و رودخانه‏ها.

مسئلۀ 72:آب جاری حتی اگر به اندازۀ آب کر نباشد، تا وقتی که در اثر برخورد با چیزهای نجس، بو، رنگ و یا مزۀ آن تغییر پیدا نکند، پاک است.

مسئلۀ 73: اگر مقداری از آب جاری، مثلاً آب چشمه، بر اثر برخورد با چیزهای نجس بو، رنگ و یا مزه آن تغییر پیدا کند، همان طرفی که تغییر یافته، نجس می‏شود و طرفی که به چشمه متصل است هر چند کمتر از مقدار کر باشد، پاک است و اگر طرف تغییر یافته، خودبه‌خود در اثر اتّصال به آب چشمه، تغییراتش برطرف گردد، پاک می‏شود.

مسئلۀ 74: چشمه و مانند آن که آب در آن جریان ندارد، اما به گونه‏ای است که اگر آب از آن برداشته شود، دوباره جوشیده و پر می‏شود و به حالت گذشته‏اش باز می‏گردد، حکم آب جاری را دارد و نیز تمام آبهایی که در کنار نهرها ایستاده و جریان ندارند، ولی به آب جاری متّصل هستند، در طهارت، پاکی و نجاست، حکم آب جاری را دارند.

مسئلۀ 75: آب چشمه‏ای که در بعضی ایام سال می‏جوشد و در بعضی ایام خشک می‏شود، در ایامی که می‏جوشد حکم آب جاری را دارد.

مسئلۀ 76: آبی که بر روی زمین جریان دارد و فاقد منبع و جوشش از زمین است، اگر به مقدار کر باشد حکم آب کر را دارد، ولی اگر کمتر از کر باشد، در حکم آب قلیل بوده و در صورت رسیدن نجاست به آن، نجس خواهد شد.

مسئلۀ 77: آبهای لوله کشی منازل، مغازه‏ها و میادین، چون به منابع آب و یا شبکه‏های آب شهری متّصل هستند، حکم آب جاری را دارند.

مسئلۀ 78: آبی که بر روی زمین جاری است و از زمین نمی‏جوشد و همچنین مادّه‏ای را که عرفاً موجب استمرار جریان آب بشود (فواره، پمپ و مانند آنها) ندارد، اگر به اندازۀ کر نباشد و با نجس ملاقات کند، نجس می‏شود.

مسئلۀ 79: آبی که از بالا به طرف پایین سرازیر شده و جریان پیدا کند یا اینکه حالتی دفع مانند داشته باشد مانند فواره و نظیر آن، اگر طرف پایین با نجاست برخورد کند، بالا نجس نمی‏شود.

مسئلۀ 80: آبی که در فواره و مانندآن درگردش است و با فشار ازآن خارج می‏شود، به صرف ملاقات با چیزهای نجس، نجس نمی‏شود.

مسئلۀ 81: اگر انسان شک کند که آب موجود دارای مادّه جوشان است یا خیر و این آب با چیز نجس ملاقات کند، اگر حالت سابقه دارد که دلالت بر دارا بودن مادّه کند، در این صورت استصحابِ بقای مادّه جاری است و حکم به طهارت آن آب می‏شود، ولی اگر حالت سابقه، بر عدم وجود مادّه دلالت کند، با استصحاب حالت سابقه، با همان ملاقاتِ با نجس، محکوم به نجاست است و اگر اصلاً حالت سابقه ندارد و معلوم نیست که در گذشته چگونه بوده، اقوی‏ این است که حکم به طهارت وپاکی این آب می شود و با این حکم مطهِّریت و پاک کنندگی آن نیز به اثبات می‏رسد، اگرچه این آب با چیزهای نجس هم برخورد کرده باشد.

آب کُر و احکام آن‏

مسئلۀ 82: کُر مقدار آبی است از حیث مساحت، بنا بر احتیاط، اگر در ظرفی که طول و عرض و عمق آن هر یک سه وجب و نیم معمولی است بریزند، آن ظرف پر شود؛ و از حیث وزن مقدار آن بیست مثقال از صد و بیست و هشت من تبریز، کمتر است که تقریباً 384 کیلوگرم است، بنابراین آبهای موجود در لوله‏های منازل، باغات و جاهای دیگر که وصل به منابع بزرگ و یا هر نوع کر دیگر است همان حکم آب کُر را دارند.

مسئلۀ 83: اگر عین نجس، مانند خون، ادرار و امثال اینها به آب کر برسد در صورتی که بو، رنگ و یا مزّه آن‎را تغییر بدهد، آن آب نجس می‏شود و اگر تغییر ندهد و یا تغییر به سبب ملاقات با چیز دیگر که عین نجاست در آن نیست باشد، نجس نمی‏شود.

مسئلۀ 84: اگر عین نجس، مانند خون، به آبی که بیشتر از کر است، برسد و بو، رنگ یا مزّه قسمتی از آن‎را تغییر دهد؛ چنانچه مقداری که تغییر نکرده کمتر از کر باشد، تمام آب نجس می‏شود، ولی اگر به اندازۀ کر و یا بیشتر از آن باشد، تنها آن مقداری که تغییر پیدا کرده نجس و بقیۀ آن پاک است.

مسئلۀ 85: اگر چیز نجس را زیر شیر آبی که متّصل به کر است بشویند، آبی که از آن چیز می‏ریزد تا وقتی که متّصل به کر باشد و بو، رنگ و مزّه نجاست را نگیرد و عین نجس نیز در آن نباشد، پاک است.

مسئلۀ 86: مقداری از آب کر که یخ ببندد و باقی مانده نیز کمتر از کر باشد، به صرف ملاقات با نجس، نجس می‏شود و هر مقدار از یخ نیز که آب شود نیز نجس می‏گردد.

مسئلۀ 87: اگر آبی کر باشد و انسان شک کند که مقدار آن کمتر از کر شده است یا نه، در صورتی که تفاوت چشمگیر و فاحشی پیدا نکرده باشد احکام کر را دارد.

مسئلۀ 88: اگر انسان شک کند آبی که قبلاً به مقدار کر نبوده به مقدار کر رسیده است یا نه، با استصحاب حالت سابقۀ آن در حکم آب قلیل است.

مسئلۀ 89: کُر بودن آب از راههای زیر ثابت می‏شود:

1- انسان خود یقین پیدا کند که آب کر است.

2- دو مرد عادل به کر بودن آب شهادت دهند.

3- کسی که آب در اختیار اوست و متهم به بی‎اعتنایی به مسائل شرعی نیست، از کر بودن آب خبر دهد.

4- بنا بر اقوی‏ اگر یک فرد عادل و یا موثّق به کر بودن آب شهادت دهد و از گواهی او اطمینان عادی پیدا شود، کر بودن آب ثابت می‏شود.

مسئلۀ 90: اگر کسی بخواهد تنها با ظن و گمان، کر بودن آب را به اثبات برساند، کارساز نیست و کر بودن آب ثابت نمی‏شود.

احکام آب باران

مسئلۀ 91: آب باران آبی است که از آسمان ببارد و هنگامی پاک کننده است که عرفاً بگویند باران می‏بارد و احتیاط واجب آنست که باران به اندازه‏ای باشد که اگر بر زمین سخت ببارد جریان پیدا کند و باریدن چند قطره برای پاک کردن کافی نیست.

مسئلۀ 92: اگر بر چیز نجس که عین نجاست در آن وجود ندارد، یک مرتبه باران ببارد و بر تمام جاهایی که نجس شده است نفوذ کند، پاک می‏شود؛ در فرش و لباس هم بنا بر اقوی‏ فشار دادن و یا خارج کردن مقدار آبی که در آن نفوذ کرده لازم نیست، گرچه احتیاط مستحب آنست که فشرده شود تا بیشتر آبی که در آن نفوذ کرده خارج گردد.

مسئلۀ 93: اگر بر چیز نجسی که عین نجاست در آن وجود دارد باران ببارد، تا زمانی که عین نجاست پاک و برطرف نشود آن چیز پاک نمی‏شود و اگر به خاطر باریدن باران عین نجاست زایل شود و از بین برود به گونه‏ای که عرفاً بگویند آب باران نجاست را برطرف کرده است، در این صورت چیز نجس پاک می‏شود.

مسئلۀ 94: اگر باران به عین نجس ببارد و به جایی ترشح کند، چنانچه عین نجاست در آن نباشد و بو، رنگ و یا مزّه نجاست را نگرفته باشد، پاک است.

مسئلۀ 95: اگر باران بر پشت بام ببارد و عین نجاست در آن وجود داشته باشد تا موقعی که باران می‏بارد، آبی که به چیز نجس رسیده است و از سقف و یا ناودان می‏ریزد، پاک است.

مسئلۀ 96: اگر انسان یقین پیدا کند آبی که پس از قطع شدن باران از سقف و یا ناودان می‏ریزد، به چیز نجس رسیده است، نجس است.

مسئلۀ 97: اگر باران بر زمین نجس ببارد، در صورتی که عین نجاست در آن نباشد، زمین پاک می‏شود و در صورتی که باران قطع نشود و آب آن بر روی زمین جاری شود و به جای نجس که باران نباریده برسد، آنجا را هم پاک می‏کند.

مسئلۀ 98: اگر باران بر خاک یا سایر چیزهای نجس ببارد و معلوم شود که آب باران به صورت مطلق، به همۀ اجزای آن چیز نجس رسیده است، در صورتی که عین نجاست در آن نباشد پاک می‏شود.

مسئلۀ 99: اگر در اثر رسیدن آب باران و یا رطوبت آن، خاک گل شود و آب مطلق به اجزای نجس نرسد، پاک نمی‏شود؛ در مورد هر چیز نجس دیگری هم اگر آب باران به‌طور مطلق به اصل نجاست نرسد، پاک نمی‏شود.

مسئلۀ 100: در جاهایی که آب نجس وجود دارد (مانند حوض، ظرف و غیره) اگر آب باران بر آنها ببارد و به‌طور عادّی با آب نجس مخلوط شود، پاک می‏شود.

احکام آب چاه

مسئلۀ 101: آب چاه اگر مادّه جوشان داشته باشد در حکم آب چشمه و جاری است، که اگر در اثر برخورد با نجس رنگ، بو و یا مزّه آن تغییر نکرده باشد، پاک و پاک کننده است و اگر تغییر پیدا کرده باشد و در اثر جوشش منبع، آن دگرگونی از بین برود و آب پاک غالب گردد، پاک است، در غیر این صورت به نجاست خود باقی است و اینکه در بعضی از نجاستها گفته‏اند پس از رسیدن نجاست به چاه، تمام یا مقداری ازآب چاه کشیده شود (منزوحات بئر)، مستحب بوده و واجب نیست.

مسئلۀ 102: آب چاه اگر دارای ماده جوشان نباشد، در حکم آب راکد است، یعنی اگر به اندازه آب کر است، احکام آب کر بر آن صادق است و اگر به اندازه آب کر نباشد در حکم آب قلیل است.  

احکام منزوحات بئر

منزوحات بئر عبارت از مقدار آبی است که در اثر افتادن نجاستهای خاص در آب چاه، از آن چاه کشیده می‏شود.

مسئلۀ 103: به‌طور کلّی می‏توان گفت، اگر چیزی از نجاسات در چاه بیفتد و یا حیوانی در چاه بمیرد، در صورتی که رنگ، بو یا مزّه آب چاه عوض شده باشد مستحب است که همۀ آب چاه کشیده شود؛ اگرکشیدن تمام آب چاه مقدور نباشد، باید به اندازه‏ای کشیده شود که نفس انسان از آن خباثت و پلیدی که به خاطر وقوع نجاست در چاه پیدا کرده بود، احساس پاکی بکند.

مسئلۀ 104: آب قلیل آبی است که از زمین نجوشد و مقدار آن نیز از آب کر کمتر باشد.

مسئلۀ 105: آب قلیل اگر به روی چیز نجس بریزد و یا چیز نجس به آن برسد نجس می‏شود؛ ولی اگر از بالا با فشار روی چیز نجس بریزد مقداری که به آن چیز نجس می‏رسد نجس و هر چه بالاتر از آنست پاک است.

مسئلۀ 106: آب قلیلی که از فواره با فشار از پایین به بالا می‏رود، در صورتی که به قسمت بالا برسد، پایین نجس نمی‏شود، ولی اگر نجاست به پایین آب برسد طرف بالا نیز نجس می‏شود.

مسئلۀ 107: خوردن آب نجس اگر ضرورت نباشد حرام است و بنا بر اقوی‏ خوراندن آن به بچه‏های مسلمانان نیز جایز نیست؛ امّا سایر تصرفات که مشروط به طهارت نیست، اشکال ندارد.

مسئلۀ108: آب قلیلی که با آن مخرج بول و غائط را می‏شویند، با پنج شرط پاک است هر چند مطّهر بودن آن خالی از اشکال نیست:

1- آن که بو، رنگ و یا مزّۀ آب به واسطۀ نجاست تغییر نکرده باشد.

2- نجاستی از خارج به آن نرسیده باشد.

3- نجاست دیگری مانند خون، ادرار یا مدفوع بیرون نیامده باشد.

4- ذرّه‏های مدفوع در آب پیدا نباشد.

5-بیشتر از مقدار معمول، نجاست به اطراف مخرج نرسیده باشد و اگر هنگام شستن محل ادرار یا مدفوع با آبی که متّصل به کر یا جاری است، به بدن یا لباس ترشح کند چنانچه بو، رنگ یا مزّة آب به وسیلۀ نجاست تغییر نکرده باشد و یا ذرِّه‏های مدفوع در آب نباشد، اجتناب از آن لازم نیست.