احکام اجاره
مسئلۀ 2574:اجاره آنست که انسان، خودش، ولی یا وکیلش، چیزی را که دارای منفعت حلال است و ملک او یا ملک موکل یا ملک مُوُلّی علیه اوست، به قصد انتفاع در مدّت معین و در برابر مبلغ مشخّص در اختیار دیگری قرار دهد، طوری که اصل عین باقی بماند و طرف از آن انتفاع ببرد، مثلاً خانه خود را برای سکونت و مغازه خود را برای کسب و تجارت یا وسیله نقلیه خود را برای تردد وانتقال بار و جابهجایی افراد، یا مزرعه خود را برای زراعت و کشت یا شخص خود را برای بهرهگیری از فنّ و مهارت و هنر خویش یا کتاب و نوار و ضبط دیگری را برای بهرهگیری از محتوای آنها یا دستگاه فیلمبرداری و عکاسی رابرای عکس و فیلم گرفتن، در مدّت معین برای مبلغ معین در اختیار دیگری قرار دهد. به اجاره دهنده «موجر»، به اجاره کننده «مستأجر»، به چیزی که اجاره داده میشود «متعلّق اجاره» و به مبلغی که در برابر اجاره پرداخت میشود «مال الإجاره» گفته میشود.
مسئلۀ 2575:در اجاره لازم نیست صیغه به عربی خوانده شود، بلکه اگر موجر عملاً مقصود خویش را به مستأجر بفهماند و مستأجر هم قبول کند و اجاره را به صورت معاطاتی انجام دهند، درست است و باید مطابق آن عمل کنند.
شرایط موجر و مستأجر
مسئلۀ 2576:هر یک از موجر و مستأجر باید دارای شرایط زیر باشند:
1 و 2 و 3و 4 و 5-بالغ، عاقل، دارای اختیار و نیز حقّ تصرّف در دارایی خویش را داشته باشند، بنابراین اجاره کردن و اجاره دادن به وسیلۀ افراد نابالغ، دیوانه یا سفیه، بدون اجازه ولیّ آنها یا اجازه آنان بدون در نظر گرفتن مصلحت نابالغ و دیوانه و سفیه و نیز اجاره کردن از کسی که او را برای اجاره مجبور کردهاند یا اجاره از کسی که حقّ تصرّف در اموال خود را ندارد، باطل و تصرّف در آنها حرام است.
مسئلۀ 2577:اگر ولیّ نابالغ یا سرپرست او، با رعایت مصلحت او یا مصلحت مالَش، اقدام کند و مال صغیر را اجاره دهد یا خود صغیر را اجیر کسی کند، اشکال ندارد و اگر مدّت زمانی بگذرد و مقداری از زمان بلوغ او جزء مدّت اجاره قرار گیرد، در صورتی که اگر آن مقدار جزء مدّت اجاره نبود خلاف مصلحت میبود، ظاهر آنست که اجاره به قوّت خود باقی است و نمیشود آنرا بههم زد.
مسئلۀ 2578:بچه نابالغ بیسرپرست را بدون اجازۀ حاکم شرع جامع شرایط یا نماینده تامّ الاختیار او، نمیشود اجیر کرد و چنانچه بدیشان دسترسی نباشد، با رعایت مصلحت او میتوان با اجازۀ حدّاقل سه نفر از افراد مؤمن عادل او را اجیر قرار داد.
مسئلۀ 2579:اجاره از عقود لازمه است بنابراین موجر و مستأجر بدون رضایت یکدیگر نمیتوانند آنرا به هم بزنند ولی اگر در عقد اجاره شرط کنند که هر دو یا یکیاز آنان حقّ به هم زدن اجاره را داشته باشد، مطابق همان شرط میتوانند قرارداد اجاره را به هم بزنند.
مسئلۀ 2580:اگر موجر در ضمن عقد اجاره شرط کند، مستأجر ملک مورد اجاره را به دیگری واگذار نکند یا ظاهر حال و شواهد چنین باشد که تنها خود مستأجر از ملک متعلّق اجاره استفاده کند، مستأجر حقّ واگذاری به غیر را ندارد، ولی اگر چنین شرطی نکند و ظاهر حال و شواهد دیگر همچنین نباشد، مستأجر میتواند به دیگری اجاره بدهد و در هر صورت اگر بخواهد ملک را به فرد دیگر تحویل دهد، باید با اجازۀ مالک باشد.
مسئلۀ 2581:کسی که اجیر دیگری میشود، اگر در ضمن اجاره شرط کند، فقط برای خود طرف کار کند، یا ظاهر حال آنرا نشان بدهد، جایز نیست او را اجیرکس دیگری کند و اگر شرط نکند و ظاهر هم بر آن دلالت نکند، اشکال ندارد.
مسئلۀ 2582:در مواردی که مستأجر حق دارد محل اجاره را به دیگری اجاره دهد در صورتی که بخواهد به زیادتر از مبلغی که اجاره کرده، بدهد چند صورت دارد:
1-مورد اجاره خانه، مغازه یا اطاق باشد، در این صورت باید کار با ارزشی مانند سفید کاری، تعمیر و تعویض بعضی از وسایل و جاها حتّی دکور ساختمان در آنها انجام دهد تا به مبلغ زیادتر اجاره دهد.
2- اگر مورد اجاره شخص اجیر باشد نمیتواند از مستأجر دوّم زیادتر بگیرد، مگر آنکه مقداری از کار را خود صاحب کار انجام داده باشد.
3-اگر مورد اجاره زمین یا آسیاب باشد، در صورتی که مستأجر اول کار با ارزشی در آنها انجام داده باشد، میتواند از مستأجر دوّم مبلغ زیادتری بگیرد، ولی اگر کار با ارزشی در آنها نکرده باشد، اگر چه اقوی آنست که دلیل محکم و روشنی برای ممنوعیت و حرمت وجود ندارد ولی احتیاط مؤکد آنست که بدون انجام کار با ارزش مبلغ زیادتر گرفته نشود.
4-مورد اجاره اگر غیر از مواردی باشد که گفته شد، در آنها اضافه گرفتن نه دارای حرمت است و نه کراهت.
مسئلۀ 2583:اگر کسی اجیر شود کاری را برای دیگری انجام دهد، مثلاً خیاط برای دوختن لباس یا گچکار برای سفید کردن خانه، نمیتواند دیگری را برای آن کار با اجرت کمتر اجیر کند، مگر آنکه مقداری از کار را خودش انجام دهد مثلاً پارچه را ببرد یا بعضی از دیوارها را خودش سفید کند در هر حال اگر بخواهد پارچه و خانه را به فرد دیگر تحویل دهد باید از مالک آن اجازه بگیرد.
مسئلۀ 2584:اگر کسی خانه یا مغازهای را مثلاً به ماهی ده هزار تومان اجاره کند و از نصف آن خودش استفاده کند، نصف دیگر را میتواند به همان مبلغ یا بیشتر اجاره دهد به شرط آنکه کاری در آن مانند تعمیر و سفیدکاری انجام داده باشد.
مسئلۀ 2585:جایز است انسان از طرف کسی وکیل شود تا مال او را اجاره دهد.
شرایط مالی که اجاره داده میشود
مسئلۀ 2586:چیزی که متعلَّق اجاره قرار میگیرد باید دارای شرایط زیر باشد:
1-معین باشد؛ بنابراین اگر کسی بگوید یکی از خانهها یا مغازهها را اجاره دادم، باطل است.
2- مستأجر نسبت به آن علم داشته باشد یا آنرا ببیند یا از هر راه دیگری بر آن آگاهی پیدا کند.
3-تحویل آن ممکن باشد؛ بنابراین اجاره چیزهایی که تحویل آنها غیرممکن باشد، باطل است.
4-عین مال با استفاده کردن از آن از بین نرود، بنابراین اجاره دادن خوردنیها مانند نان، میوه و امثال آن که پس از استفاده، عین آن باقی نمیماند باطل است.
5-استفادهای که به خاطر آن ملک اجاره داده شده، ممکن باشد، بنابراین اجاره دادن زمین برای زراعت در حالی که کشت در آن امکان ندارد باطل است.
6-اجاره دهنده مالک باشد یا از طرف مالک اختیار اجاره دادن را شرعاً داشته باشد.
مسئلۀ 2587:اجاره ملک بهطور مشاع جایز است، چه اجاره دهنده، مالک آن ملک مشاع باشد و بخواهد همان را اجاره دهد یا مالک تمام ملک باشد ولی سهمی از آنرا مانند نصف و ثلث، بهطور مشاع اجاره دهد، منتهی در فرض اول، هرگاه بخواهد ملک را تحویل دهد باید با اجازۀ شریکش باشد.
مسئلۀ 2588:اجاره دادن درخت برای بهرهگیری از میوه آن اشکال ندارد به خصوص اگر میوه وجود نداشته باشد، ولی اگر خود میوه را متعلق اجاره قرار دهد صحیح نیست، ولی اگر مصالحه کنند یا مطابق شرایط خرید و فروش میوهها بفروشند، بهتر است.
مسئلۀ 2589:زن میتواند برای شیر دادن به کودک دیگران اجیر شود و نیازی به اجازۀ شوهر ندارد، مگر اینکه شیر دادن باعث شود حقّ شوهر ضایع شود که در این صورت باید اجازه بگیرد.
