احکام تخلّی
مسئلۀ 321: واجب است انسان مکلّف هنگام تخلّی و مواقع دیگر عورت خود را از کسانی که مکلّف هستند، اگرچه با او محرم باشند بپوشاند، همچنین لازم است آنرا از دیوانه و بچّهای که خوب و بد را میفهمد، هر چند محرم باشد، بپوشاند و همچنین حرام است انسان به عورت دیگری نگاه کند ولو اینکه دیوانه یا بچهای که خوب و بد را تمیز میدهد باشد، ولی زن و شوهر لازم نیست عورت خود را از یکدیگر بپوشانند.
مسئلۀ 322: در حال تخلّی نباید طرف جلوی بدن که شکم و سینه و عورت باشد، رو به قبله قرار گیرد و نیز این حالت پشت به قبله هم جایز نیست.
مسئلۀ 323: هنگام تخلّی اگر جلو یا پشت بدن انسان رو به قبله باشد و عورت را از قبله برگرداند کفایت نمیکند و چنانچه جلوی بدن او رو یا پشت به قبله نباشد احتیاط واجب آنست که عورت را رو یا پشت به قبله نکند.
مسئلۀ 324: هنگام شستوشوی محل ادرار و مدفوع رو یا پشت به قبله بودن اشکال ندارد، ولی در موقع استبراء اگر ادرار از مخرج بیرون آید بنا بر احتیاط واجب رو یا پشت به قبله ننشیند.
مسئلۀ 325: اگر برای تخلّی مجبور باشد رو یا پشت به قبله بنشیند، مثلاً برای آن که نامحرم او را نبیند در صورتی که تأخیر آن ضرر و مشقّت داشته باشد اشکال ندارد و چنانچه هر دو حالت ممکن است احتیاط واجب آنست که پشت به قبله بنشیند.
مسئلۀ 326: احتیاط واجب آنست که کودکان را هنگام دستشویی رو یا پشت به قبله ننشانند، ولی اگر خود کودک بنشیند جلوگیری از او واجب نیست.
مسئلۀ 327: در چند جا تخلّی حرام است:
1- در کوچههای بنبست که صاحبان آنها اجازه نداده باشند.
2- در ملک کسی که اجازۀ تخلّی نداده است.
3- در دستشوییهایی که برای افراد مخصوصی وقف شده است.
4- در هر جایی که موجب بیاحترامی به یکی از مقدّسات دین باشد.
5- بر روی قبور مؤمنان در صورتی که موجب بیاحترامی گردد.
مسئلۀ 328: در تمام مواردی که کیفیت وقف معلوم نیست و مشخص نیست که برای عموم وقف شده یا برای عدهای خاص، در این صورت تخلّی و سایر تصرّفات در چنین جاهایی حرام است.
إستنجاء و احکام آن
مسئلۀ 329: مجرا و مخرج ادرار فقط با آب پاک میشود و با آب کر یا جاری اگر بعد از ادرار یک مرتبه بشویند کافی است، ولی با آب قلیل باید پس از برطرف شدن نجاست دو مرتبه شسته شود، گر چه سه مرتبه بهتر است.
مسئلۀ 330: کیفیت شستن مخرج ادرار به همان ترتیبی است که در مسئلۀ قبل گذشت و در این جهت بین زن و مرد و حتی افرادی که دو جنسی هستند فرقی نیست و نیز بین مخرج عادی و طبیعی و غیرعادی فرقی وجود ندارد.
مسئلۀ 331: در سه مورد مخرج مدفوع انسان فقط با آب پاک میشود:
1- نجس دیگری مانند خون همراه مدفوع بیرون آید.
2- نجاست دیگری از بیرون به مدفوع اضافه شود و به آن برسد.
3- اطراف مخرج بیش از حد معمول آلوده به نجاست شده باشد.
در غیر این سه مورد میتوان مخرج مدفوع را با دستمال پارچهای یا کاغذی و یا با سنگ یا کلوخ و مانند اینها پاک کرد و بنا بر احتیاط واجب از سه مرتبه کمتر نباشد، گرچه با یک مرتبه و دو مرتبه هم پاک شود، ولی اگر با سه مرتبه نجاست برطرف نشود باید به اندازهای تکرار شود تا محل بهطور کامل از نجاست پاک شود.
مسئلۀ 332: احتیاط واجب آنست که پارچه یا سنگ یا هر چیز دیگری که برای استنجاء مورد استفاده قرار میگیرد سه تکه جدا جدا باشد، مگر در مواردی که پارچه یا سنگ به اندازهای بزرگ باشد که بتوان از گوشهها و زوایای مختلف آن برای هر مرتبه استفاده کرد.
مسئلۀ 333: استنجاء با چیزهای محترم و مقدّس و نیز با استخوان و فضلۀ حیوانات گرچه حرام است، ولی ظاهر آنست که محل نجس را پاک میکند.
مسئلۀ 334: سنگ و کلوخ و پارچه و مانند اینها هنگامی محل نجاست را پاک میکند که هم پاک باشد و هم خشک، ولی اگر اندکی رطوبت داشته باشد که به محل سرایت نکند، اشکال ندارد.
مسئلۀ 335: در تمام حالات بهتر است که مخرج مدفوع را با آب بشویند، که در این صورت به اندازهای شستشو دهند که یقین کنند چیزی از ذرات مدفوع در آن نمانده است، ولی باقی ماندن رنگ یا بوی آن اشکال ندارد و اگر در مرتبه اول طوری شسته شود که ذرهای از مدفوع در آن نماند، دوباره شستن لازم نیست.
مسئلۀ 336: اگر انسان شک کند که مخرج ادرار و یا مدفوع را شسته یا نه، باید بشوید؛ ولی اگر پس از بجا آوردن نماز شک کند که پیش از نماز مخرج را شسته بوده یا نه، در صورتی که با توجه نماز را شروع کرده بود، نمازش صحیح است، منتها برای نمازهای بعدی تطهیر کند، ولی اگر نماز را با توجه لازم و کافی شروع نکرده باشد باید تطهیر کند و احتیاطاً نمازهای خوانده شده را نیز اعاده کند.
احکام استبراء
مسئلۀ 337: «استبراء» عملی است که مردان پس از ادرار انجام میدهند تا اطمینان پیدا کنند که مجرای ادرار کاملاً از بول خالی شده و چیزی در آن باقی نمانده باشد؛ بنا بر قول مشهور فقیهان این عمل، عملی مستحب است امّا اگر بعد از استبراء و تطهیر مخرج ادرار، رطوبت مشکوکی از انسان خارج شود، نجس نیست و وضو و غسل هم باطل نمیشود، ولی اگر استبراء نکرده باشد باید محل را بشوید و وضو و غسل را اعاده کند.
مسئلۀ 338: استبراء شیوههای گوناگونی دارد، بهترین روش اینست که پس از قطع ادرار اگر مخرج مدفوع نجس شده باشد ابتدا مخرج مدفوع را بشوید و سپس سه دفعه با انگشت میانۀ دست چپ از مخرج مدفوع تا بیخ آلت تناسلی بکشد و بعد انگشت شست را روی آلت و انگشت پهلو را در زیر آن بگذارد و سه مرتبه تا سر آلت بکشد و پس آن سه مرتبه سر آلت را فشار دهد و بعد با آب بشوید.
مسئلۀ 339: استبراء با آن کیفیتی که در مسئلۀ قبل گذشت، لازم نیست توسط خود انسان انجام شود بلکه اگر مثلاً توسط همسر انجام شود، کفایت میکند.
مسئلۀ 340: گاهی پس از ادرار، آبی از انسان خارج میشود که به آن «وَدْی» میگویند، گاهی پس از ملاعبه، آب چسبندهای از انسان خارج میشود که به آن «مَذْی» گویند و گاهی نیز پس از مَنی، آبی از انسان خارج میشود که به آن «وَذْی» گفته میشود و هر یک از این آبها چنانچه ادرار یا منی به آن نرسیده باشد پاک است؛ حال اگر کسی پس از ادرار، استبراء کرده باشد و پس از آن آبی از او بیرون آید و شک کند که آیا ادرار است یا یکی از این سه آب، پاک است و اگر وضو یا غسل داشته باشد باطل نمیشود.
مسئلۀ 341: کسی که بعد از بول، استبراء نکرده است و مدّتی از آن گذشته و یقین پیدا کرده که در مجرا بولی نمانده است و پس از آن رطوبتی از وی بیرون آید و مشکوک شود که بول است یا نه، آن رطوبت محکوم به طهارت است و اگر وضو داشته، باطل نمیشود.
مسئلۀ 342: اگر کسی ادرار کند و پیش از استبراء رطوبتی خارج شود که مردّد بین ادرار و منی باشد، حکم ادرار را دارد و تنها وضو گرفتن کافی است؛ ولی اگر پس از استبراء چنین رطوبتی از او خارج شود، در صورتی که وضو گرفته باشد و پس از وضو رطوبت مذکور بیرون آید، احتیاط واجب آنست که هم وضو بگیرد و هم غسل کند و اگر این رطوبت قبل از وضو بیرون بیاید، تنها گرفتن وضو کافی است و نیاز به غسل ندارد.
مسئلۀ 343: استبرای از ادرار برای زن لازم نیست و اگر از زن رطوبتی خارج شود و شک کند، محکوم به طهارت است و اگر وضو یا غسل داشته باشد باطل نمیشود.
مسئلۀ 344: به جز استبرای از ادرار استبرای دیگری هم وجود دارد که به آنستبرای از منی میگویند و آن ادرار کردن پس از خارج شدن منی است، این عمل موجب پاکسازی مجرای ادرار از منی میشود و اگر کسی پیش از این عمل غسل کند و پس از غسل رطوبتی مشکوک در خود بیابد، باید دوباره غسل کند.
مستحبّات و مکروهات تخلّی
مسئلۀ 345: مستحب است که فرد در هنگام تخلّی در جایی بنشیند که کسی او را نبیند و موقع وارد شدن به آنجا با پای چپ و هنگام خارج شدن با پای راست خارج شود و مستحب است در هنگام تخلّی سر را بپوشاند و سنگینی بدن را روی پای چپ بیندازد.
مسئلۀ 346: مستحب است هنگامی که برای تخلّی مینشیند و عورت را ظاهر میسازد «بِسْمِ اللَّهِ» بگوید و آدابی که در مسائل گذشته بیان شد را عمل کند و موقع وارد شدن به محل تخلّی دعاهایی که از ائمّه دین(ع) منقول است را بخواند، مثلاً هنگام ورود به توالت این دعا را بخواند: «أَللَّهُمَّ إِنِّی أَعُوذُ بِک مِنَ الرِّجْسِ النَّجِسِ الْخَبِیثِ الْمُخْبِثِ الشَّیطَانِ الرَّجِیمِ»؛ و یا این دعا را بخواند «أَلْحَمْدُ لِلَّهِ الْحَافِظِ الْمُؤَدِّی» و بهتر است هر دو را بخواند.
مسئلۀ 347: مستحب است استنجای از مدفوع را جلوتر از استنجای از ادرار انجام دهد و نیز مستحب است در مواردی که با سنگ و یا پارچه و مانند آنستنجاء صورت میگیرد از عدد فرد استفاده کند مثلاً اگر محلّ نجاست، با چهار مرتبه پاک میشود، مستحب است آنرا به پنج مرتبه افزایش دهد، لازم به یادآوری است که بعضی از مستحبّات و مکروهات گفته شده در مسائل فوق دلیل محکمی ندارند، ولی عمل به آنها به قصد رجا و امید ثواب خوب است.
مسئلۀ 348: مستحب است انسان قبل از شروع نماز، پیش از خوابیدن، جماع با همسر و پس از بیرون آمدن منی ادرار کند.
مسئلۀ 349: در هنگام تخلّی نشستن رو به خورشید یا ماه، جریان باد، در جادّه و خیابان، کوچه و درب منزل، زیر درختان میوه، درب مساجد و ایستاده ادرار کردن و در حمام و امثال اینها مکروه است. همچنین ادرار در زمین سخت، سوراخ جانداران، در آب راکد، مخصوصاً شبها، به طرف بالا و در حین ادرار، خوردن، توقّف زیاد، تطهیر با دست راست و حرف زدن جز ذکر خدا و در غیر حال ضرورت، مکروه است. تخلّی بر قبور مؤمنین اگر هتک نباشد، ناپسند و مکروه و اگر موجب هتک و بیاحترامی به قبور مؤمنین و مؤمنات شود، حرام است.
مسئلۀ 350: حبس و نگهداری ادرار و مدفوع در صورتی که ضرر نداشته باشد، مکروه و اگر موجب ضرر و زیان برای انسان شود، حرام است.