تیمّم
فلسفه و حکمت طهارات سهگانۀ غسل، وضو و تیمّم تنها نظافت ظاهری و جسمی و صرف پاکی بدن از آلودگیها و پلیدیهای بیرونی نیست و اگر بپذیریم که در غسل و وضو این معنا متصوّر است، اما در تیمّم چنین چیزی وجود ندارد. موضوع این است که احکام الهی و دستورات شریعت اسلامی دارای یک سلسله عوامل و مصالحی است که برخی از آنها قابل درک و تحلیل است، ولی اکثر آنها به راحتی و برای همۀ افکار و عقول قابل درک و تحلیل نیست. مهم اینست که اساس و روح مشترک همۀ احکام الهی حقیقت عبودیت، انقیاد و تسلیم شدن در برابر عظمت حضرت حق میباشد و دیگر اینکه در برابر فرامین الهی خاضع باشیم و روح اطاعت و بندگی را در برابر ارادۀ حکیمانۀ او تقویت کنیم و اگر این معنا در وضو، غسل و تیمّم به صورت جدّی و حقیقی پیاده شود، در آن هنگام طهارت از حدث، معنای واقعی خودش را پیدا خواهد کرد که در این جهت وضو، غسل و تیمّم و سایر عبادات مشترک هستند.
کیفیت تیمّم
مسئلۀ 636: تیمّم عبارت است از زدن دو کف دست بر زمین و کشیدن آنها به صورت و پشت دستها با شرایط زیر:
1- نیت کند که به جای وضو یا غسل تیمّم میکند.
2- بعد از نیت کف دو دست را با هم به چیزیکه تیمّم به آن صحیح است، بزند.
3 – آنگاه کف دو دست را بر تمام پیشانی و دو طرف آن از بالا به پایین از جایی که موی سر روییده تا روی ابروها و بالای بینی بکشد، بهطوریکه تمام کف دو دست بر تمام پیشانی و روی ابروها کشیده شود و بهتر است بر تمام صورت کشیده شود.
4- سپس تمام کف دست چپ را بر تمام پشت دست راست از مچ تا سر انگشتان و تمام کف دست راست را بر تمام پشت دست چپ بکشد و بنا بر احتیاط دوبار کف دو دست را به زمین بزند و بعد دو دست را به هم بزند و سپس، کف دستها را بر پیشانی و پشت دستها بکشد و یکبار دیگرکف دو دست را به زمین بزند و بر پشت دستها بکشد و بنا بر احتیاط دو تیمّم بجا آورد، یکی به شکلی که در این احتیاط گفته شد و دوم آنگونه که در بند چهار قبل از احتیاط توضیح داده شد.
مسئلۀ 637: بنا بر اقوی تیمّم بدل از وضو و تیمّم بدل از غسل از نظر شکل و کیفیت یکی هستند و تیمّم بدل از هر غسلی حکم همان غسل را دارد.
چیزهایی که تیمّم بر آنها صحیح است
مسئلۀ 638: تیمّم بر خاک، ریگ، کلوخ، گِل پخته مانند آجر و کوزه، سنگ گچ، سنگ آهک، سنگ مرمر و دیگر سنگها صحیح است؛ ولی تیمّم بر جواهرات مانند عقیق و فیروزه که به آنها زمین نمیگویند، باطل است و افضل از هر آنچه گفته شد، خاک خالص است و بنا بر احتیاط تا ممکن است باید خاک را بر چیزهای دیگر مخصوصاً سنگ مقدم داشت و احتیاط مستحب آنست که بر گچ و آهک و گل پخته تیمّم نکند.
مسئلۀ 639: تا زمانی که خاک در دسترس باشد، تیمّم بر دیوارهای گلی و آجری وسنگی خلاف احتیاط است و با بودن زمین و خاک خشک بهتر است بر سنگ و یا زمین و خاک نمناک تیمّم نشود.
مسئلۀ 640: اگر آنچه تیمّم بر آن صحیح است پیدا نشود، باید بر چیزهای غبارآلود مانند فرش و لباس تیمّم کرد و اگر غبار در لابهلای آنهاست، باید اول آنها را تکان دهد تا روی آنها غبارآلود شود و سپس بر آنها تیمّم کند و چنانچه چیز غبارآلود هم نباشد، میتواند بر گِل تیمّم کند و اگر آن هم پیدا نشود، بنا بر احتیاط واجب به عنوان فاقد طهورین باید نماز را بدون تیمّم بخواند و بعداً قضای آنرا بجا آورد.
مسئلۀ 641: اگر بتواند با تکان دادن فرش و یا هر چیز دیگر غبارها را جمع کرده و خاک تهیه کند، واجب است این کار را انجام بدهد و در این فرض تیمّم بر فرش یا لباس غبارآلود نکند و اگر بتواند گل را خشک کند و آنرا به صورت خاک درآورد، باید این کار را انجام دهد و بر گل تیمّم نکند.
مسئلۀ 642: اگر با خاک و ریگ، چیزی مانند کاه- که تیمّم بر آن باطل است- مخلوط شود، نمیتواند بر آن تیمّم کند، ولی اگر آن چیز به قدری کم باشد که در خاک یا ریگ مستهلک شده باشد، تیمّم بر آن خاک و ریگ صحیح است.
شرایط چیزهایی که تیمّم بر آنها صحیح است:
مسئلۀ 643: چیزی که بر آن تیمّم میکنند باید شرایط زیر را داشته باشد:
1- پاک باشد و اگر چیز پاکی که تیمّم بر آن صحیح است، وجود نداشته باشد بنا بر احتیاط نماز را بدون تیمّم بخواند و قضای آنرا هم بعداً انجام دهد.
2- غصبی نباشد؛ فضایی که در آن تیمّم میکند، نیز نباید غصبی باشد و اگر نداند محل تیمّم غصبی است یا فراموش کرده باشد و تیمّم کند صحیح است، ولی اگر فراموش کننده خودش غاصب باشد، تیمّم او محل اشکال است، چرا که مبغوضیت عمل به قوّت خودش باقی است.
مسئلۀ 644: اگر یقین داشته باشد که تیمّم بر چیزی صحیح است و بر آن تیمّم کند، سپس بفهمد تیمّم بر آن چیز باطل بوده، نمازهایی را که با آن تیمّم خوانده است، باید دوباره بخواند.
مواردی که تیمّم مجاز است
در هفت مورد باید به جای وضو یا غسل، تیمّم کرد:
مورد اول
مسئلۀ 645: اگر تهیۀ آب به اندازة غسل یا وضو ممکن نباشد، باید تیمّم کند.
مسئلۀ 646: اگر انسان در آبادی باشد و آب نداشته باشد، باید برا ی تهیۀ آن برای وضو یا غسل آنقدر جستجو کند که از پیدا شدنش مأیوس گردد؛ اگر در صحرا و بیابان و دشت باشد، در صورتیکه زمین هموار نباشد و دارای پستی و بلندی و یا دارای اشجار و درختانی است که عبور و مرور به سادگی امکان پذیر نیست و احتمال وجود آب در یک طرف بیشتر از اطراف دیگر نیست، واجب است احتیاطاً به همۀ اطراف که دایرهای محیط بر اوست به مقدار پرتاب یک تیر قدیمی که با کمان پرتاب میکردند(یعنیحدود دویست گام)، در جستجوی آب برود و اگر زمین اینگونه نیست، باید در هر طرف به اندازة پرتاب دو تیر(یعنی حدود چهارصد گام) جستجو کند و بنا بر احتیاط واجب به جستجوی چهار خط راست و چپ و جلو و عقب قناعت نکند و همۀ دایرۀ محیط به خود را تا دویست یا چهارصد گام جستجو کند. بلکه بنا بر احتیاط در این زمان کسیکه وسیلهای دارد و برایش مشکل نیست تا مقداری که مأیوس شود، باید جستجو کند.
مسئلۀ 647: اگر در اطراف او بعضی قسمتها هموار باشد و بعضی نباشد، در طرفی که هموار است به اندازة چهارصد گام و در طرفی که اینگونه نیست به اندازة دویست گام جستجو کند.
مسئلۀ 648: اگر یقین دارد که در طرفی یا در همه طرف آب وجود ندارد، جستجوی آب در آن طرف یا در همۀ آنها لازم نیست.
مسئلۀ 649: کسیکه وقت نماز او تنگ نیست و برای تهیۀ آب وقت دارد، چنانچه یقین دارد که در محلی دورتر از مقداری که باید جستجو کند آب هست، در صورتیکه مانعی نباشد و مشقّت نیز نداشته باشد، باید برای تهیۀ آب به آنجا برود، ولی اگر اطمینان ندارد که آب هست، رفتن به آن محل لازم نیست.
مسئلۀ 650: برای پیدا کردن آب لازم نیست انسان خودش شخصاً جستجو کند، بلکه اگر کسی را برای یافتن آب بفرستد و از قول او اطمینان پیدا کند، کافی است. اگر برای پیدا کردن آب جستجو کرده و پیدا نکند و با تیمّم نماز بخواند و پس از آن معلوم شود در همانجایی که جستجو کرده، آب وجود داشته، نمازش صحیح است و اعاده و قضا ندارد، گرچه بهتر است اگر وقت وسعت داشته باشد، نمازش را دوباره بخواند.
مسئلۀ 651: اگر احتمال دهد در منزل یا داخل ماشین و بارانداز یا هر جای دیگر آب هست، باید آنقدر جستجو کند تا یقین پیدا کند که آب وجود ندارد و یا از پیدا کردن آن ناامید شود.
مسئلۀ 652: اگر قبل از وقت نماز جستجو کند و آب پیدا نکند و تا وقت نماز در همانجا بماند، دوباره لازم نیست که جستجو کند، مگر آنکه احتمال دهد که بهطور کامل جستجو نکرده یا اینکه آب پیدا شده است، که در اینصورت بنا بر احتیاط واجب دوباره باید جستجو کند. همچنین اگر بعد از دخول وقت نماز جستجو کند و آب پیدا نکند و تا وقت نماز دیگر، همانجا بماند، جستجوی دوباره لازم نیست.
مسئلۀ 653: اگر جستجوی آب به قدری سخت باشد که عادتاً قابل تحمل نباشد یا طوری باشد که بر جان و مال خود به میزانی قابل توجه، بترسد یا وقت نماز آنقدر تنگ باشد که نتواند جستجو کند، تفحص لازم نیست و اگر به مقداری بتواند و اضافه بر آنرا نتواند، به آن مقداری که میتواند واجب و اضافه بر آن واجب نیست.
مسئلۀ 654: اگر عمداً به دنبال آب نرود و وقت نماز تنگ شود، گناه کرده است، ولی اگر نمازش را با تیمّم بجا آورد، نمازش صحیح است، ولو اینکه بهتر است قضای آنرا نیز بجا آورد.
مسئلۀ 655: اگر کسی یقین داشته باشد که آب وجود ندارد و اگر جستجو کند آب پیدا نمیکند و به دنبال آب نرود و با تیمّم نمازش را بخواند و بعد از نماز بفهمد که اگر جستجو میکرد آب پیدا میشد، نمازش باطل است، چون طهارت شرط واقعی است و نماز فاقد شرط بجا آورده شده است.
مسئلۀ 656: در صورتیکه در وسعت وقت به سراغ آب نرود و نمازش را با تیمّم بخواند و بعداً معلوم شود که آبی هم وجود نداشته است، اگر نماز را با قصد قربت انجام داده باشد، صحیح است، مگر آنکه قصد قربت تحقق پیدا نکند یا آنکه غیر از قصد قربت شرط دیگری از شرایط صحت نماز محقق نشده باشد، که در این صورت نمازش باطل است.
مسئلۀ 657: کسیکه یقین دارد وقت نماز تنگ است، چنانچه بدون جستجو با تیمّم نماز بخواند و بعد از نماز بفهمد که وقت جستجو داشته، احتیاط واجب آنست که دوباره نمازش را بخواند و اگر وقت گذشته است، آنرا قضا کند.
مسئلۀ 658: اگر بعد از داخل شدن وقت نماز یا پیش از آن وضو داشته باشد و بداند یا دو شاهد عادل خبر دهند که اگر وضوی خود را باطل کند، آب پیدا نمیشود یا نمیتواند وضو بگیرد، چنانچه بتواند بدون ضرر و مشقّت وضوی خود را نگه دارد، نباید آنرا باطل کند، بلکه اگر احتمال صحیح عقلایی هم بدهد که اگر وضوی خود را باطل کند، تهیۀ آب ممکن نمیشود یا نمیتواند وضو بگیرد، اگر بتواند بدون ضرر و مشقّت وضوی خود را حفظ کند، بنا بر احتیاط واجب آنرا باطل نکند، چه پیش از وقت نماز باشد و چه بعد از آن.
مسئلۀ 659: کسیکه بداند یا دو شاهد عادل خبر دهند که اگر آب را بریزد، دیگر آبی پیدا نمیکند، ریختن آن جایز نیست و اگر آب را بریزد و نمازش را با تیمّم بجا آورد، معصیت کرده اما نمازش صحیح است، گرچه بهتر است بعداً آنرا قضا کند.
مسئلۀ 660: جستجو کردن آب برای وضو در صورتی واجب است که نسبت به جان یا مال خود، خوف ضرر و زیان نداشته باشد، ولی اگر بداند یا اطمینان عادی داشته باشد یا احتمال صحیح عقلایی بدهد که اگر سراغ آب برود خطری از جانب دزد یا حیوانات درنده متوجه او میشود یا از قافله عقب میماند و موجب سردرگمی و سختی میشود که عادتاً غیر قابل تحمل است، جستجو کردن آب واجب نیست.
مورد دوم
مسئلۀ 661: اگر به علت پیری یا ترس از دزد یا جانور درنده یا نداشتن وسیلهای که با آن آب فراهم کند، دسترسی به آب نداشته باشد، واجب است تیمّم کند و نیز اگر یافتن آب یا استعمال آن طوری برای او مشقّت داشته باشد که کسی نتواند آنرا تحمل کند، باید تیمّم کند و نماز را با تیمّم بخواند.
مسئلۀ 662: اگر تهیۀ آب به هزینهای احتیاج دارد که چند برابر قیمت معمول است یا آب در چاه است و برای کشیدن آب از چاه نیازمند وسائلی است که باید تهیه کند یا کرایه و اجاره کند هر چند، چند برابر قیمت معمول باشد، باید تهیه کند، زیرا تهیۀ آب واجب است، مگر آنکه تهیۀ آب و خرید وسایل، آنقدر هزینه بخواهد که نسبت به حال او ضرر غیر قابل تحمل داشته باشد که در این صورت واجب نیست.
مورد سوم
مسئلۀ 663: اگر از استعمال آب بر جان خود بترسد که مریض شود یا عیبی در او پیدا شود یا موجب طولانی شدن بیماری گردد یا بیماری شدت پیدا کند یا به سختیمعالجه شود، واجب است تیمّم کند. اگر آب گرم برایش ضرر نداشته باشد واجب است تهیه کند و با آن وضو بگیرد.
مسئلۀ 664: لازم نیست انسان یقین کند که آب برای او ضرر دارد، بلکه اگر طوری احتمال دهد که در نظر مردم بجا باشد و از آن احتمال برای او ترس پیدا شود، باید تیمّم کند.
مسئلۀ 665: اگر به واسطۀ یقین یا ترس از ضرر تیمّم کند و پیش از نماز بفهمد که آب برایش ضرر ندارد، تیمّم او باطل است و اگر بعد از نماز بفهمد بنا بر احتیاط واجب دوباره نمازش را بخواند، اگر چه اقوی این است که نمازش صحیح است.
مسئلۀ 666: کسیکه میداند آب برای او ضرر ندارد، چنانچه غسل کند یا وضو بگیرد و بعد بفهمد آب برای او ضرر داشته است، در صورتیکه قصد قربت کرده باشد، اقوی صحت نماز با آنست، گرچه احتیاط مستحب آنست، نمازی را که خوانده اعاده کند.
مورد چهارم
مسئلۀ 667: اگر از استعمال آب بر جان خود یا زن و فرزند یا همراهانش بترسد، بهطوری که اگر آب را به مصرف وضو یا غسل برساند، خود او یا همراهانش از تشنگی تلف یا مریض میشوند یا به قدری تشنه میشوند که تحمل آن مشقّت دارد، چه علم داشته باشد و چه نداشته باشد، باید تیمّم کند و اگر بترسد حیوانی مانند اسب، استر و غیر آن که همراه اوست و معمولاً سرش را برای خوردن نمیبرند، از تشنگی بمیرد باید تیمّم کند، هر چند حیوان مال خودش نباشد. اگر کسیکه حفظ جان او واجب است بهطوری تشنه باشد که اگر آب به او ندهند، تلف میشود، نیز همین حکم را دارد.
مسئلۀ 668: اگر همراه خود آب پاکی داشته باشد که برای وضو یا غسل کفایت کند و آب دیگری هم داشته باشد که نجس است و به مقداری باشد که در رفع تشنگیموثر است، اگر بر جان خود و همراهان بترسد باید تیمّم کند، چون مواردی که مصرف آب نجس حرام است مانند اینست که آبی وجود ندارد، ولی اگر برای حیوانی که همراه اوست بترسد و برای خود و فرزندانش ترسی نداشته باشد در این صورت آب نجس را برای مصرف حیوانات همراه نگاه میدارد و با آب پاک وضو یا غسل میکند.
مورد پنجم
مسئلۀ 669: اگر ناچار باشد آبی که همراه دارد به مصرف پاک کردن بدن یا لباس نجس خود برساند، باید تیمّم کند، ولی چنانچه چیزی نداشته باشد که بر آن تیمّم کند باید آب را به مصرف وضو برساند و با بدن نجس نماز بخواند و در صورت اول بنا بر احتیاط پیش از تیمّم، بدن یا لباس خود را تطهیر کند.
مورد ششم
مسئلۀ 670: اگر غیر از آب و یا ظرفی که استعمال آن حرام است، ظرف دیگری ندارد، مثلاً آب یا ظرفش غصبی است و غیر از آن آب یا ظرف چیز دیگری ندارد، باید به جای وضو یا غسل، تیمّم کند.
مورد هفتم
مسئلۀ 671: اگر وقت نماز به قدری تنگ باشد که اگر بخواهد وضو بگیرد یا غسل کند، تمام یا مقداری از نماز او در خارج از وقت خوانده میشود، باید تیمّم کند.
مسئلۀ 672: در صورتیکه وضو و تیمّم هر دو به یک اندازه نیاز به وقت داشته باشند، واجب است وضو بگیرد و اگر میداند چنانچه تیمّم کند، تمام نماز در وقت خوانده میشود، ولی اگر وضو بگیرد و یا غسل کند، شک دارد که آیا وقت برای نماز باقی میماند یا نه، واجب است تیمّم کند و نماز را با تیمّم بخواند.
مسئلۀ 673: اگر عمداً نماز را به قدری به تأخیر بیندازد که وقت وضو یا غسل نداشته باشد، معصیت کرده، ولی نماز او با تیمّم صحیح است، اگرچه احتیاط آنست که قضای آن نماز را نیز بخواند.
مسئلۀ 674: کسی که آب به اندازة وضو دارد، ولی به خاطر تنگی وقت تیمّم کرده است، در صورتیکه بعد از نماز و بعد از گذشتن مقدار زمانی که برای وضو لازم است، آبی را که دارد از دست بدهد، برای نماز بعد مجدداً باید تیمّم کند و تیمّم قبلی که برای نماز قبلی بوده کفایت نمیکند؛ ولی اگر آن آب در بین نماز اول یا بعد از آن از بین برود، ولی فاصلهای که پیدا شده برای وضو کافی نباشد، در اینصورت تیمّم قبلی کفایت میکند، اگر چه بهتر است تیمّم دیگری برای نماز دوم انجام دهد.
مسئلۀ 675: کسیکه وظیفهاش به خاطر تنگی وقت تیمّم بوده و خلاف وظیفه عمل کرده است و به جای آن وضو گرفته یا غسل کرده است و با آن وضو و غسل نماز خوانده است، چه وضو و غسل را مخصوصاً برای خواندن همان نماز انجام داده باشد و یا مطلقاً برای طهارت یا غایات دیگر غیر از خواندن نماز، اقوی اینست که نمازش صحیح است، گرچه به خاطر عمل کردن به خلاف وظیفه معصیت کرده است.
مسئلۀ 676: اگر انسان به اندازهای وقت دارد که میتواند وضو بگیرد یا غسل کند و نماز را بدون کارهای مستحبی آن بجا آورد، بلکه اگر به اندازة سوره هم وقت ندارد، باید غسل کند یا وضو بگیرد و نماز را بدون سوره بخواند.
مسئلۀ 677: کسیکه گمان کند برای وضو یا غسل وقت ندارد و با تیمّم نمازش را بجا آورد و بعد بفهمد وقت داشته است، بنابراحتیاط واجب پس از وضو یا غسل نمازش را دوباره بخواند.
مسئلۀ 678: در تمام مواردی که شک در اصل وسعت و تنگی وقت داشته باشد، مقتضای استصحاب بقای وقت است، بنابراین در موارد شک واجب است وضو بگیرد یا غسل کند.