مرگ، اموات و احکام مربوط به آنها (قسمت دوم)
حنوط و احکام آن
مسئلۀ 750: پس از غسل، واجب است میت را حنوط کنند، یعنی به پیشانی و کف دستها و سر زانوها و سر دو انگشت بزرگ پاهای او، کافور بمالند و مقداری کافور نیز روی همین مواضع بگذارند، همچنین مستحّب است سر بینی میت کافور مالیده شود و واجب است که کافور تازه و ساییده شده باشد و در اثر کهنگی عطر آن از بین نرفته باشد که در غیر این صورت کفایت نمیکند.
مسئلۀ 751: احتیاط مستحب آنست که حنوط را از پیشانی میت شروع کنند و در بقیۀ اعضا این ترتیب لازم نیست.
مسئلۀ 752: مستحب است میت را قبل از کفن کردن حنوط کنند؛ در بین کفن کردن و بعد از آن هم مانعی ندارد.
مسئلۀ 753: حنوط میت امر عبادی نیست و نیاز به قصد قربت ندارد و اگر توسط طفل ممیز یا بهطور قهری نیز انجام شود، کفایت میکند.
مسئلۀ 754: کسیکه برای حج و یا عمره احرام بسته است اگر پیش از تمام کردن سعی بین صفا و مروه بمیرد، حنوط او جایز نیست.
مسئلۀ 755: زنی که شوهرش مرده و هنوز در عدۀ وفات است اگر بمیرد، حنوطش واجب است، گرچه اگر زنده بود، خوشبو کردن خود در عدۀ وفات شوهر بر وی حرام میشد.
مسئلۀ 756: مستحب است قدری تربت حضرت سیدالشّهداء را با کافور مخلوط کنند، ولی نباید از آن کافور به جاهایی که بیاحترامی میشود برسانند، همچنین نباید تربت به قدری زیاد باشد که وقتی با کافور مخلوط شد، آنرا کافور نگویند.
مسئلۀ 757: بهتر است که میت را با مشک، عنبر، عود و عطرهای دیگر خوشبو نکنند و برای حنوط هم اینها را با کافور مخلوط نکنند.
مسئلۀ 758: در صورتیکه کافور به اندازهای که هم برای غسل میت و هم برای حنوط آن کافی باشد، وجود نداشته باشد، غسل بر حنوط مقدم است و اگر برای هفت عضوی که سجدهگاه به حساب میآید کافی نباشد، پیشانی بر بقیۀ اعضا مقدم است.
مسئلۀ 759: مستحب است دو چوب تَر و تازه در قبر همراه میت بگذارند و در این جهت میان مردۀ صغیر و کبیر، زن و مرد و محسن و غیر محسن فرقی نیست.
کفن کردن میت و احکام آن
مسئلۀ 760: واجب است میت مسلمان را با سه پارچه که آنها را لنگ، پیراهن و سرتاسری میگویند، به ترتیب زیر کفن کنند:
1- «لنگ» باید از ناف تا زانو، اطراف بدن را بپوشاند و بهتر آنست که از سینه تا روی پا برسد و تا ممکن است ترک نشود.
2- «پیراهن» باید از سرِ شانه تا نصف ساق پا تمام بدن را از پشت و رو بپوشاند و بهتر آنست که تا روی پا برسد.
3- «سرتاسری» باید درازی آن به قدری باشد که بستن دو سر آن ممکن باشد و احتیاط آنست که پهنای آن به اندازهای باشد که یک طرف آن روی طرف دیگر بیفتد.
مسئلۀ 761: بنا بر احتیاط واجب، هر یک از سه قطعه پارچۀ کفن نباید به قدری نازک باشند که بدن میت از زیر آن پیدا باشد.
مسئلۀ 762: مقدار واجب کفن میت از اصل مال آن برداشته میشود و مقدار مستحب آن یا مقداری که احتیاطاً لازم است برداشته شود، از سهم الارث وارثان مکلّف و بالغ او، در صورتیکه اجازۀ برداشت بیشتر را بدهند، برداشته میشود؛ بنابراین مقدار غیر واجب کفن میت را بنا بر احتیاط واجب از سهم وارثی که بالغ نشده نمیتوان برداشت.
مسئلۀ 763: اگر کسی وصیت کرده باشد که مقدار مستحب کفن را از یکسوم دارایی او فراهم کنند، یا وصیت کرده باشد که یکسوم دارایی را به مصرف خود او برسانند، ولی مصرف آنرا معین نکرده باشد، یا فقط مصرف مقداری از آنرا معین کرده باشد، میتوانند مقدار مستحب کفن را از یکسوم دارایی او بردارند.
مسئلۀ 764: اگر میت وصیت نکرده باشد که کفن را از یکسوم دارایی او بردارند و بخواهند از اصل دارایی بردارند، احتیاط واجب آنست که مقدار واجب کفن را به ارزانترین قیمتی که ممکن است تهیه کنند، ولی اگر ورثهای که بالغ هستند اجازه دهند که از سهم آنان برداشته شود، آن مقداری را که اجازه دادهاند از سهم آنان برمیدارند.
مسئلۀ 765: کفن زن بر عهدۀ شوهر اوست، ولو اینکه از خودش اموالی داشته باشد، هر چند همسر غیردائم باشد، مشروط بر آنکه مدّت نکاح قبل از تکفین منقضی نشده باشد. نیز کفن زنی که در عدۀ طلاق رجعی از دنیا رفته بر عهدۀ شوهر اوست.
مسئلۀ 766: کفن میت بر خویشان او واجب نیست، حتی اگر مخارجش در دوران حیات و زندگی بر آنان واجب باشد.
مسئلۀ 767: کفن کردن میت با پارچۀ غصبی هر چند چیز دیگری پیدا نشود، جایز نیست. چنانچه کفن میت غصبی باشد و صاحب آن راضی نباشد باید از تنش بیرون آورند، حتی اگر او را دفن کرده باشند.
مسئلۀ 768: در حالت اختیار، کفن کردن میت با چیز نجس و پوست مردار نجس یا پارچۀ ابریشمی خالص جایز نیست، ولی در حال ضرورت و ناچاری اشکال ندارد؛ اما احتیاط واجب آنست که در حال اختیار، با پارچۀ طلاباف یا پارچهای که از پشم یا موی حیوان حرام گوشت تهیه شده است، کفن نکنند.
مسئلۀ 769: اگر کفن میت به نجاست خود او یا به نجاست دیگری آلوده شود، باید مقدار نجس را بشویند یا ببرند، ولی اگر میت را در قبر گذاشته باشند و شستن آن ممکن نباشد، احتیاط واجب آنست که محل نجس را ببرند؛ بلکه اگر بیرون آوردن میت برای شستن کفن توهین به او باشد، بریدن واجب میشود و اگر بریدن و شستن ممکن نیست در صورتیکه عوض کردن آن ممکن باشد، باید عوض کنند.
مسئلۀ 770: اگر کسیکه برای حج یا عمره احرام بسته است در آن حالت بمیرد، باید مانند دیگران کفن شود و پوشانیدن سر و صورت او اشکالی ندارد.
مسئلۀ 771: انسان در ایام حیات مستحب است کفن، سدر و کافور خود را تهیه کند.
نماز میت و احکام آن
مسئلۀ 772: نماز خواندن بر میت مسلمان حتی کودکی که شش سالش تمام شده واجب است و بنا بر احتیاط واجب بر کودکی که شش سالش تمام نشده، ولی نماز را درک میکرده است، نیز خوانده شود و در هر صورت باید پدر و مادر بچه یا یکی از آنان مسلمان باشند.
مسئلۀ 773: نماز میت باید بعد از غسل و حنوط و کفن کردن میت خوانده شود و اگر پیش از اینها یا در بین اینها بخوانند، گرچه به سبب فراموشی یا ندانستن مسئله باشد، کافی نیست.
مسئلۀ 774: کسیکه نماز میخواند، لازم نیست با وضو و غسل و یا تیمّم باشد و نیز لازم نیست بدن و لباس نمازگزار پاک بوده یا غصبی نباشد، اگرچه احتیاط مستحب آنست تمام چیزهایی که در نمازهای دیگر لازم است در نماز میت هم رعایت شود.
مسئلۀ 775: کسیکه میخواهد بر میت مسلمان نماز بخواند، باید مؤمن بوده و از طرف ولیّ شرعی او اجازه بگیرد، چه نماز به صورت جماعت خوانده شود یا فرادا.
مسئلۀ 776: نماز میت را واجب است قبل از دفن میت بخوانند.
مسئلۀ 777: نماز میت را مستحب است با جماعت بخوانند و اقوی آنست که امام جماعت نماز میت تمام شرایط امام جماعت از قبیل بلوغ، عقل، ایمان و عدالت را داشته باشد.
مسئلۀ 778: واجب است کسیکه برای میت نماز میخواند، رو به قبله بایستد و میت را مقابل او به پشت بخوابانند، بهطوری که سر میت به طرف راست نمازگزار و پای میت به طرف چپ نمازگزار قرار گیرد.
مسئلۀ 779: بنا بر احتیاط واجب مکان نمازگزار در نماز میت نباید غصبی یا از جای میت پستتر یا بلندتر باشد، ولی پستی و بلندی مختصر اشکال ندارد و نیز نباید میان نماز گزار و میت چیزی مانند پرده و دیوار فاصله شود، ولی اگر میت در تابوت و مانند آن باشد، اشکالی ندارد.
مسئلۀ 780: نمازگزار نباید از میت دور باشد، ولی اگر نماز میت به جماعت خوانده میشود و صف جماعت از دو طرف میت میگذرد، نماز کسانی که مقابل میت نیستند، اشکال ندارد، چون که صفها به یکدیگر متصّل هستند و چیزی هم بین آنها حایل نشده است؛ همچنین واجب است میت جلوی نمازگزار یا نمازگزاران قرار داده شود.
مسئلۀ 781: در وقت خواندن نماز واجب است عورت میت پوشیده باشد و اگر کفن کردن او ممکن نیست باید به هر وسیلۀ ممکن عورت او را بپوشانند.
مسئلۀ 782: کسیکه میخواهد برای میت نماز بخواند، واجب است ایستاده و با قصد قربت نماز بخواند و هنگام نیت، میت را معین کند و چنانچه کسی نباشد که بتواند ایستاده بخواند، میتواند نشسته نماز را بجا آورد.
مسئلۀ 783: اگر میت وصیت کرده باشد که شخص معینی بر او نماز بخواند، احتیاط واجب آنست که آن شخص از ولیّ میت اجازه بگیرد و بر ولی هم واجب است اجازه بدهد.
مسئلۀ 784: جایز است بر میت چند مرتبه نماز بخوانند، مخصوصاً اگر میت اهل علم و تقوا باشد.
مسئلۀ 785: در صورتیکه میتی را بدون خواندن نماز میت دفن کرده باشند، واجب است بر قبر او نماز خوانده شود.
مسئلۀ 786: اگر میت را عمداً یا به جهت فراموشی و یا عذری بدون نماز دفن کرده باشند یا پس از دفن معلوم شود، نمازی که بر او خواندهاند باطل بوده است، باید تا وقتی که پیکر او متلاشی نشده و از بین نرفته است نماز را بالای قبر او بخوانند.
دستور نماز میت
مسئلۀ 787: نماز میت پنج تکبیر دارد و اگر نمازگزار پنج تکبیر را به ترتیبی که در ذیل آمده است بگوید، کفایت میکند:
1- پس از نیت و گفتن تکبیر اول بگوید: «أَشْهَدُ أَنْ لَاإِلَهَإِلَّااللَّهُ وَ أَنَّ مُحَمَّداً رَسُولُاللَّهِ».
2 – پس از گفتن تکبیر دوم بگوید: «أَللَّهُمَّ صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ».
3- پس از گفتن تکبیر سوم بگوید: «أَللَّهُمَّ اغْفِرْ لِلْمُؤْمِنِینَ وَ الْمُؤْمِنَاتِ».
4- پس از تکبیر چهارم اگر میت مرد باشد بگوید: «أَللّهُمَّ اغْفِرْ لِهَذَا الْمَیِّتِ» اگر میّت زن باشد بگوید: «أَللَّهُمَّ اغْفِرْ لِهَذِهِ الْمَیّتِ» و سپس تکبیر پنجم را بگوید و نماز را تمام کند.
ولی بهتر است که نمازگزار پنج تکبیر نماز میت را به ترتیبی که در زیر میآید بگوید:
1- پس از نیت و گفتن تکبیر اول بگوید: «أَشْهَدُ أَنْ لاَإِلَهَإِلَّااللَّهُ وَحْدَهُ لاَ شَرِیک لَهُ وَ أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّداً عَبْدُهُ وَ رَسُولُهُ، أَرْسَلَهُ بِالْحَقِّ بَشِیراً وَ نَذِیراً بَینَ یَدَی السَّاعَةِ».
2- پس از تکبیر دوم بگوید: «أَللَّهُمَّ صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ بَارِک عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ ارْحَمْ مُحَمَّداً وَ آلَ مُحَمَّدٍ کأَفْضَلِ مَا صَلَّیْتَ وَ بَارَکتَ وَ تَرَحَّمْتَ عَلَی إِبْرَاهِیمَ وَ آلِ إِبْرَاهِیمَ إِنَّک حَمِیدٌ مَجِیدٌ وَ صَلِّ عَلَی جَمِیعِ الْأَنْبِیَاءِ وَ الْمُرْسَلِینَ وَ الشُّهَدَاءِ وَ الصِّدِّیقِینَ وَ جَمِیعِ عِبَادِ اللَّهِ الصَّالِحِینَ».
3- پس از تکبیر سوم بگوید: «أَللَّهُمَّ اغْفِرْ لِلْمُؤْمِنِینَ وَ الْمُؤْمِنَاتِ وَ الْمُسْلِمِینَ وَ الْمُسْلِمَاتِ، أَلْأَحْیَاءِ مِنْهُمْ وَ الْأَمْوَاتِ تَابِعْ بَینَنَا وَ بَینَهُمْ بِالْخَیْرَاتِ إِنَّک مُجِیبُ الدَّعَوَاتِ، إِنَّک عَلَی کلِّ شَیْءٍ قَدِیرٍ».
4- پس از چهارمین تکبیر اگر میت مرد است بگوید: «أَللَّهُمَّ إِنَّ هَذَا الْمَسُجِّی قُدَّامَنَا عَبْدُک وَ ابْنُ عَبْدِک وَ ابْنُ أَمَتِک، نَزَلَ بِک وَ أَنْتَ خَیرُ مَنْزُولٍ بِهِ، أَللَّهُمَّ إِنَّا لاَ نَعْلَمُ مِنْهُ إِلاَّ خَیْراً وَ أَنْتَ أَعْلَمُ بِهِ مِنَّا، أَللَّهُمَّ إِنْ کانَ مُحْسِناً فَزِدْ فِی إِحْسَانِهِ وَ إِنْ کانَ مُسِیئاً فَتَجَاوَزْ عَنْهُ وَ اغْفِرْ لَنَا وَ لَهُ، أَللَّهُمَّ اجْعَلْهُ عِنْدَک فِی أَعْلَی عِلِّیِّینَ وَ اخْلُفْ عَلَی أَهْلِهِ فِی الْغَابِرِینَ وَ ارْحَمْهُ بِرَحْمَتِک یَا أَرْحَمَ الرَّاحِمِینَ» و بعد تکبیر پنجم را بگوید، ولی اگر میت زن است پس از تکبیر چهارم بگوید: «أَللَّهُمَّ إِنَّ هَذِهِ الْمُسَجَّاتِ قُدَّامَنَا أَمَتِک وَ ابْنَۀُ عَبْدِک وَ ابْنَۀُ أَمَتِک، نَزَلَتْ بِک وَ أَنْتَ خَیرُ مَنْزُولٍ بِهَا، أَللَّهُمَّ إِنَّا لاَ نَعْلَمُ مِنْهَا إِلاَّ خَیراً وَ أَنْتَ أَعْلَمُ بِهَا مِنَّا، أَللَّهُمَّ إِنْ کانَتْ مُحْسِنَةً فَزِدْ فِی إِحْسَانِهَا وَ إِنْ کانَتْ مُسِیئَةً فَتَجَاوَزْ عَنْهَا وَ اغْفِرْ لَنَا وَ لَهَا، أَللَّهُمَّ اجْعَلْهَا عِنْدَک فِی أَعْلَی عِلِّیِّینَ وَ اخْلُفْ عَلی أَهْلِهَا فِی الْغَابِرِینَ وَ ارْحَمْهَا بِرَحْمَتِک یا أَرْحَمَ الرَّاحِمِینَ» و سپس تکبیر پنجم را بگوید و نماز را تمام کند.
مسئلۀ 788:مستحب است بعد از آنکه از نماز فارغ شد، بگوید: «رَبَنَّا آتِنَا فِیالدُّنْیَا حَسَنَةً وَ فِی الْآخِرَۀ حَسَنَةً وَ قِنَا عَذَابَ النَّارِ».
مسئلۀ 789: واجب است تکبیرها و دعاها را طوری پشت سر هم بخواند که نماز از صورت خود خارج نشود.
مسئلۀ 790: اگر میت بچّه باشد بعد از تکبیر چهارّم این طور بگوید: «أَللَّهُمَّ اجْعَلْهُ لِأَبَوَیْهِ وَ لَنَا سَلَفاً وَ فَرَطاً و أَجْراً» و سپس تکبیر پنجم را بگوید.
مسئلۀ 791: اگر میت مستضعف فکری باشد، بعد از تکبیر چهارم بگوید: «أَللَّهُمَّ اغْفِرْ لِلَّذِینَ تَابُوا وَ اتَّبَعُوا سَبِیلَک وَ قِهِمْ عَذَابَ الْجَحِیمِ» و سپس تکبیر پنجم را گفته و نماز را تمام کند.
مسئلۀ 792: اگر شخص نمازگزار مذهب و آیین میت را نمیداند، بعد از تکبیر چهارّم بگوید «أَللَّهُمَّ إِنَّ هَذِهِ النَّفْس أَنْتَ أَحْییتَهَا وَ أَنْتَ أَمِتَّهَا، أَللَّهُمَّ وَ لَهَا مَا تَوَلَّتْ وَ احْشُرْهَا مَنْ أَحَبَّت» و سپس تکبیر پنجم را بگوید.
مسئلۀ 793: بنا بر احتیاط در همۀ این دعاها معنای آنها را قصد کند و تنها حکایت الفاظ نباشد.
مسئلۀ 794: اگر کسی دعاها را حفظ نباشد، میتواند نماز میت را از روی کتاب بخواند.
مسئلۀ 795: اگر دو یا چند میت باشد، نمازگزار میتواند برای هر یک نماز جداگانهای بخواند یا اینکه بر همۀ آنها یک نماز بخواند، منتها بعد از تکبیر چهارم ضمیرها را تثنیه یا جمع بیاورد، در این صورت باید همۀ جنازهها را جلوی نمازگزار مرتّب و پهلوی هم بگذارند.
مسئلۀ 796: نماز میت، اذان، اقامه، قرائت سورۀ فاتحه، رکوع، سجود، قنوت، تشهّد و سلام ندارد و هرکس در نماز میت هر یک از آنها را به عنوان امر شرعی بخواند، مرتکب حرام شده است، اگر چه نماز میت باطل نمیشود.
مسئلۀ 797: دعاهایی که بعد از هر تکبیر خوانده میشود، مقدار واجب آن باید به زبان عربی خوانده شود و اضافه بر مقدار واجب به هر زبانی جایز است.
مستحبّات نماز میت
مسئلۀ 798: چند چیز در نماز میت مستحب است:
1 – کسیکه نماز میت را میخواند، با وضو، غسل یا تیمّم باشد و بنا بر احتیاط مستحب در صورتی تیمّم کند که وضو یا غسل ممکن نباشد یا بترسد که اگر وضو بگیرد یا غسل کند به نماز میت نرسد.
2- در صورتیکه میت مرد است، امام جماعت یا کسیکه بر او فرادا نماز میخواند در مقابل وسط قامت او بایستد و اگر زن است مقابل سینهاش بایستد.
3- نماز میت را بدون کفش بخواند.
4- در هر تکبیر دستها را بلند کند.
5- فاصلۀ او با میت به قدری کم باشد که اگر باد لباسش را حرکت دهد به جنازه بخورد.
6- نماز میت را به جماعت بخواند.
7- امام جماعت تکبیرها و دعاها را بلند بخواند و کسانی که با او نماز میخوانند، آهسته بگویند.
8- در جماعت اگر مأموم حتی یک نفر باشد، پشت سر امام بایستد.
9- نمازگزار به میت و مؤمنین زیاد دعا کند.
10- پیش از نماز به قصد رجا و امید ثواب سه مرتبه بگوید «أَلصَّلَوة».
11- نماز را در جایی بخواند که مردم برای نماز میت بیشتر به آنجا میروند.
12- اگر زن حائضی نماز میت را به جماعت میخواند در صف جداگانهای بایستد.
مسئلۀ 799: خواندن نماز میت در همۀ مساجد مکروه است، جز مسجد الحرام که آنجا این کراهت را ندارد.