نمازهای واجب یومیه و اوقات آنها
مسئلۀ 828:نمازهای واجب یومیه عبارتند از: نماز ظهر، عصر، مغرب، عشا و صبح. نمازهای ظهر و عصر و مغرب و عشا هرکدام چهار رکعت، نماز مغرب سه رکعت و نماز صبح دو رکعت است که در مسافرت و نیز در حال خوف با شرایطی که ذکر خواهد شد، نمازهای چهار رکعتی دو رکعت خوانده میشوند.
مسئلۀ 829:در روز جمعه با احراز شرایطی که در مسائل نماز جمعه گفته خواهد شد، نماز به عنوان یکی از دو واجب تخییری، دو رکعت خواهد بود و چنانچه شرایط نماز جمعه موجود نباشد به جای نماز جمعه، نماز ظهر خوانده میشود.
مسئلۀ 830: هر یک از نمازهای ظهر، عصر، مغرب و عشا وقت مخصوص و مشترک دارند، ولی نماز صبح شریکی ندارد تا وقت مشترک داشته باشد.
مسئلۀ 831:ظهر شرعی از راه حرکت آفتاب و نصب شاخص معلوم میشود، بدین ترتیب که اگر چوب یا آهن صاف را بهطور عمود در زمین هموار فرو ببرند، صبح که آفتاب بر آن بتابد سایۀ آن به سوی مغرب میافتد و هر چه خورشید بالاتر میرود سایه، ضمن آنکه به سمت مشرق در چرخش است کوتاهتر میشود؛ هنگامی که سایۀ چوب به آخرین درجۀ کوتاهی رسید(معمولاً در کشور ایران چنین است) و بار دیگر در جهت عکس شروع به بلند شدن کرد، اوّلِ ظهر شرعی است؛ در بعضی شهرها مثل مکۀ مکرمه که گاهی موقع ظهر سایه کاملاً از بین میرود و پس از آنکه سایه پیدا شد، معلوم میشود ظهر شده است.
مسئلۀ 832:وقت مخصوص نماز ظهر از اول ظهر شرعی است تا وقتی که به اندازة زمان خواندن یک نماز ظهر، با توجّه به حالات مکلف سپری شود. وقت مخصوص نماز عصر نیز تا هنگامی است که به اندازة خواندن یک نماز عصر، به حسب حال مکلف، به مغرب بیشتر وقت نمانده باشد. اگر کسی تا این وقت نماز ظهر را نخوانده باشد، نماز ظهرش قضاست و باید نماز عصر خود را در این وقت به صورت ادا بخواند. فاصلۀ میان وقت مخصوص نماز ظهر و وقت مخصوص نماز عصر وقت مشترک نماز ظهر و عصر است.
مسئلۀ 833:اگر قبل از خواندن نماز ظهر سهواً مشغول خواندن نماز عصر شود و در بین نماز متوجه شود که اشتباه کرده است، اگر به رکوع چهارم نرسیده باشد واجب است نیت را به نماز ظهر برگرداند و پس از تمام شدن آن، نماز عصر را بخواند و در صورتیکه پس از ورود به رکوع چهارم متوجّه شود که اشتباه کرده است، ظاهر آنست که نمازش باطل است، گرچه بهتر است آن نماز را تمام کند و بعد نماز ظهر را خوانده، سپس نماز عصر را اعاده کند. در صورتیکه سهواً یا به سبب فراموشی نماز عصر را قبل از نماز ظهر بخواند و به اتمام برساند و یادش بیاید نماز ظهر را نخوانده است، نمازش صحیح است و نماز ظهر را بعداً بخواند، ولیکن احتیاط آنست که نماز قبلی را که خوانده است ظهر قرار دهد و چهار رکعت دیگر را به نیت مافیالذّمّه قرار دهد.
مسئلۀ 834:وقت نماز جمعه اول ظهر است و بنا بر مشهور تا وقتیکه سایۀ شاخص در طرف مشرق به اندازة خود شاخص بشود ادامه خواهد داشت.
مسئلۀ 835:وقت نماز مغرب از طریق «حَمرۀ مَشرقیه» شناخته میشود. حمرۀ مشرقیه بدین صورت است که پس از غروب آفتاب درسمت مشرق سرخی مختصری دیده میشود، این سرخی در مدت ده تا پانزده دقیقه به تدریج کم رنگ میشود و از بالای سر انسان میگذرد تا حدّی که دیگر دیده نمیشود و هم زمان با زوال آن، سرخی مختصری در سمت مغرب دیده میشود و این آغاز وقت نماز مغرب است.
مسئلۀ 836:وقت نماز مغرب و عشا از اوّل مغرب تا نیم شب ادامه دارد، ولی در صورت عمد و توجّه اول باید مغرب را بخواند بعد نماز عشا را بجا آورد و در این صورت اگر نماز عشا را قبل از مغرب بخواند، نمازش باطل است، مگر در صورتیکه تا نیمه شب، زمانی بیش از اندازۀ خواندن نماز عشا، آن هم به حسب حال مکلّف، باقینمانده باشد و اگر کسی تا این هنگام نماز مغرب را نخوانده است، باید اوّل نماز عشا را بخواند و بعد نماز مغرب را و بنا بر احتیاط مغرب را به قصد مافی الذمّه، نه به نیت ادا و نه قضا انجام دهد.
مسئلۀ 837:اگر کسی اشتباهاً یا به سبب فراموشی نماز عشا را پیش از نماز مغرب بخواند و بعد از نماز بفهمد، نمازش صحیح است و باید نماز مغرب را بعد از آن بجا آورد.
مسئلۀ 838:اگر پیش از خواندن نماز مغرب اشتباهاً مشغول نماز عشا شود و در بین نماز بفهمد، دو حالت دارد:
الف) چنانچه به رکوع رکعت چهارم نرفته است، باید نیت را به مغرب برگرداند و بنشیند و نماز را تمام کند و بعد نماز عشا را بخواند.
ب) چنانچه به رکوع رکعت چهارم رفته است، نمازش باطل است و باید نماز را قطع کند و پس از خواندن نماز مغرب، عشا را بجا آورد، اگرچه بهتر است آن نماز را تمام کند و بعد نماز مغرب را بخواند و سپس عشا را اعاده کند.
مسئلۀ 839:آخر وقت نماز عشا نصف شب است و احتیاط آنست که برای نماز مغرب و عشا و مانند آن شب را از اول مغرب تا نماز صبح و برای نماز شب و مانند آن تا اوّل آفتاب حساب کنند، به این صورت تقریباً یازده ساعت و پانزده دقیقه بعد از ظهر شرعی آخر وقت نماز مغرب و عشاست، گرچه در ایام سال کمی تفاوت میکند و اول نماز شب حدود دوازده ساعت بعد از ظهر شرعی است.
مسئلۀ 840:اگر به واسطۀ عذری مانند خواب و فراموشی و امثال اینها، نماز مغرب و عشا را به تأخیر بیندازد و تا نصف شب نخواند واجب است تا قبل از اذان صبح بجا آورده و احتیاطاً نیت ادا و قضا نکند و اگر اختیاراً تا نصف شب نماز مغرب و عشا را به تأخیر بیاندارد، معصیت کرده است و بنا بر احتیاط واجب باید تا قبل از نماز صبح بدون نیت ادا یا قضا آنرا بجا آورد.
مسئلۀ 841:نزدیک اذان صبح در سمت مشرق سپیدهای به صورت عمودی پدیدار میشود که به آن «فجر اول» یا «فجر کاذب» میگویند، پس از چند دقیقه آن سپیده ناپدید شده و سپیدۀ دیگری به صورت افقی و پهن در همان سمت نمایان میشود که به آن «فجر دوم» یا «فجر صادق» گفته میشود؛ هنگامی که فجر صادق نمایان شود، آغاز وقت نماز صبح است که تا طلوع آفتاب ادامه مییابد.
سایر احکام وقت نمازهای یومیه
مسئلۀ 842:انسان وقتی میتواند مشغول نماز شود که یقین به دخول وقت نماز پیدا کند یا اطمینان به دست آورد که وقت نماز شده است و این اطمینان از هر راهی که پیدا شود حجّت است؛ همچنین میتواند به شهادت دو مرد عادل و یا یک نفر وقت شناس و خبره که از گفتۀ او وثوق و اطمینان پیدا میشود یا به اذان مؤذّن وقت شناس اعتماد کند.
مسئلۀ 843:کسانی که نابینا هستند یا در زندان به سر میبرند و قدرت تشخیص وقت را ندارند بنا بر احتیاط واجب تا وقتی که یقین به دخول وقت نماز پیدا نکردهاند، نمیتوانند نماز بخوانند.
مسئلۀ 844:اگر انسان به خاطر ابر یا حوادث آسمانی دیگر مانند خورشید گرفتگی که مانع از حصول یقین همۀ مردم میشود، نتواند در اول وقت نماز یقین پیداکند که وقت داخل شده یا نه، در صورتیکه گمان به دخول وقت نماز پیدا کند، میتواند مشغول نماز شود، گرچه بهتر است نماز را به تأخیر بیندازد تا اطمینان پیدا کند.
مسئلۀ 845:در صورتیکه انسان بدون احراز یکی از راههایی که در مسئلۀ 842 گفته شد شروع به نماز کند، نمازش باطل است، مگر آنکه بعداً معلوم شود همۀ نماز در وقت واقع شده و قصد قربت هم صورت گرفته است.
مسئلۀ 846:اگر انسان با یکی از راههایی که در مسئلۀ 842 گفته شد یقین کند که وقت نماز داخل شده است و مشغول نماز شود و پس از نماز بفهمد همۀ نمازی که خوانده، در خارج وقت واقع شده است، نمازش باطل است؛ اما اگر بعد از نماز بفهمد مقداری از آن نماز در وقت و مقداری در خارج وقت واقع شده است، بنا بر قول مشهور فقها نمازش صحیح است و اقوی نیز قول مشهور است ولو اینکه احتیاط مستحب آنست که نماز را در این صورت اعاده کند .
مسئلۀ 847:اگر انسان با یکی از راههایی که در مسئلۀ 842 گفته شد، یقین کند که وقت نماز شده است و مشغول نماز شود، سپس در وسط نماز بفهمد که هنوز وقت داخل نشده، نمازش باطل است؛ اگر در وسط نماز بفهمد که در همان وسط نماز وقت داخل شده، نمازش صحیح است، گرچه احتیاط مستحب آنست که نماز را دوباره اعاده کند.
مسئلۀ 848:اگر کسی نمازش را شروع کند بدون توجه به اینکه باید یقین پیدا کند وقت نماز داخل شده تا مشغول نماز شود، در صورتیکه بعد از تمام شدن نماز بفهمد نمازی که خوانده بهطور کلّی خارج از وقت بوده یا اینکه نداند خارج از وقت نماز بوده یا در وقت آن، نمازش باطل است؛ همچنین اگر بعد از نماز بفهمد که در وسط خواندن نماز وقت داخل شده، واجب است نماز را اعاده کند، ولی اگر بعد از نماز بفهمد که تمام نمازش در وقت واقع شده و با قصد قربت هم انجام شده است، نمازش صحیح است.
مسئلۀ 849:اگر انسان یقین کند که وقت داخل شده و مشغول خواندن نماز شود، سپس در بین نماز شک کند که وقت داخل شده یا نه، نمازش باطل است، ولی اگر یقین کند که وقت داخل شده وشک کند در اینکه آن مقدار نمازی که تا به حال خوانده است در وقت بوده یا نه، نمازش صحیح است.
مسئلۀ 850:اگر وقت نماز به قدری تنگ باشد که اگر مستحبات نماز را بجا آورد مقداری از واجبات نماز در خارج وقت واقع میشود، واجب است در این صورت مستحبّات نماز را ترک کند، مثلاً اگر به جهت خواندن قنوت مقداری از خود نماز در خارج وقت واقع میشود، واجب است قنوت را ترک کند.
مسئلۀ 851:کسیکه فقط به اندازة خواندن یک رکعت نماز وقت داشته باشد، واجب است نماز را به نیت ادا بخواند، ولی جایز نیست عمداً نماز را تا این مقدار به تأخیراندازد و اگر عمداً این مقدار به تأخیر بیندازد معصیت کرده است.
مسئلۀ 852:کسیکه مسافر نیست و نمازها را باید تمام بخواند، اگر از وقت ظهر و عصر تا غروب به اندازة پنج رکعت، زمان باقی مانده باشد، واجب است هر دو را به ترتیب و به نیت ادا بخواند و اگر کمتر از این مقدار وقت باقی مانده باشد، واجب است عصر را به نیت ادا بخواند و ظهر را بعد از آن قضا کند؛ همچنین اگر تا نصف شب به اندازة خواندن پنج رکعت نماز وقت دارد، واجب است مغرب و عشا را به نیت ادا بخواند و اگر کمتر از این مقدار وقت داشته باشد، فقط عشا را به نیت ادا و بعداً نماز مغرب را بدون نیت قضا و یا ادا بجا آورد؛ در هر دو صورت اگر بعداً معلوم شود هنوز وقت باقی است، ظهر را در صورت اول و مغرب را در صورت دوم، فوراً به نیت ادا بخواند.
مسئلۀ 853:کسیکه مسافر است و نماز را باید شکسته بخواند اگر تا غروب آفتاب فقط به اندازۀ خواندن سه رکعت نماز وقت داشته باشد، واجب است نماز ظهر و عصر را به نیت ادا و به ترتیب بخواند و اگر کمتر وقت داشته باشد، واجب است فقط عصر را به نیت ادا بخواند و بعداً ظهر را قضا کند؛ اگر تا نصف شب به اندازة خواندن چهار رکعت وقت داشته باشد، واجب است مغرب و عشا را به نیت ادا و به ترتیب بخواند و اگر کمتر وقت داشته باشد واجب است عشا را به نیت ادا و بعداً نماز مغرب را بدون نیت ادا و یا قضا بجا آورد.
مسئلۀ 854:کسیکه به سبب عذر یا معصیت عمداً نماز مغرب و عشا را به تأخیراندازد تا نصف شب شود، بنا بر احتیاط واجب تا اذان صبح نماز مغرب و عشا را به ترتیب و بدون نیت ادا و یا قضا بجای آورد.
مسئلۀ 855:مستحب است نمازهای یومیه را در اول وقت بخوانند و سفارش زیادی در اینباره شده است و هرچه نماز به اول وقت نزدیکتر باشد بهتر است، مگر آنکه تأخیر نماز از جهات دیگر بهتر باشد، مثلاً صبر کنند که نماز را با جماعت بخوانند.
مسئلۀ 856:کسیکه عذری دارد اگر بخواهد نمازش را اول وقت بخواند باید با تیمّم بخواند یا با لباس نجس نمازش را بجا آورد، چنانچه میداند یا احتمال میدهد که اگر صبر کند عذرش برطرف میشود، باید صبر کند و نماز خود را در آخر وقت بخواند، ولی لازم نیست به قدری صبر کند که وقت خواندن مستحبات را هم نداشته باشد.
مسئلۀ 857:کسیکه عذری غیر از عذرهای موارد تیمّم دارد، مثلاً اگر الان نماز بخواند باید با لباس نجس یا نشسته یا بدون لباس نماز بخواند، در صورتیکه یقین داشته باشد که عذرش تا آخر وقت باقی میماند، میتواند نمازش را در اوّل وقت با همان عذر بخواند و چنانچه عذر او در اثنای وقت برطرف شود، نمازش را بدون آن عذر اعاده میکند. اگر عذر یکی از موارد تیمّم را داشته باشد و بداند عذرش تا آخر وقت باقی میماند نیز میتواند نمازش را اوّل وقت با تیمّم بخواند؛ اگر در وسط وقت عذرش برطرف شود همان نمازی را که با تیمّم خوانده است، کفایت میکند و اعاده واجب نیست، گرچه اگر دوباره بخواند مطلوبتر است.
مسئلۀ 858:اگر شخص نمازگزار مسائل و احکام مربوط به شکیات، سهویات، افعال و ارکان نماز را نداند و احتمال دهد که اگر نماز را شروع کند یکی از آنها پیش میآید، واجب است برای یاد گرفتن آنها نماز اوّل وقت را به تأخیر بیندازد تا بیاموزد، ولی اگر اطمینان داشته باشد که اگر نماز را شروع کند بهطور صحیح آنرا تمام میکند، میتواند در اول وقت نمازش را بخواند، پس اگر نماز را شروع کرد و مسئلهای که حکم آنرا نمیداند پیشامد نکرد، نمازش صحیح است و اگر پیشامد کرد میتواند به یکیاز دو طرف احتمال، عمل و نماز را تمام کند و بعد از اتمام نماز حکم مسئله را بپرسد، اگر باطل بود اعاده کند.
مسئلۀ 859:اگر وقت نماز وسعت داشته باشد، ولی طلبکار طلبش را مطالبه کند، در صورت امکان باید اول بدهی خود را بپردازد و بعد نمازش را بخواند و همچنین است در تمام مواردی که یک تکلیف واجبِ فوری در وقتی که نماز وسعت دارد پیشامد کند مثلاً در وسعت نماز متوجّه شود مسجد نجس است یا بیماری باید فوراً به بیمارستان رسانده شود، در این صورت خواندن نماز را به تأخیر میاندازد تا به مسائل فوق بپردازد و در هر صورت اگر انسان عمداً واجب فوری را ترک و به واجب موسع بپردازد، اگرچه معصیت کرده، ولی نمازش صحیح است.