نمازهایی که باید به ترتیب خوانده شوند
مسئلۀ 860:انسان باید نماز عصر را بعد از نماز ظهر و نماز عشا را بعد از نماز مغرب بخواند و اگر عمداً عصر را قبل از ظهر و عشا را قبل از مغرب بخواند، نمازش باطل است.
مسئلۀ 861: اگر به نیت نماز ظهر مشغول نماز شود و در بین نماز یادش بیاید که نماز ظهر را خوانده است، نمیتواند نیت را به عصر برگرداند، بلکه باید نماز را رها کرده و نماز عصر را آغاز کند، در نماز مغرب و عشا نیز چنین است.
مسئلۀ 862: اگر در بین نماز عصر یقین پیدا کند که نماز ظهر را نخوانده است و نیت را به نماز ظهر برگرداند وداخل رکن شود و پس از دخول در رکن یادش بیاید که قبلاً نماز ظهر را خوانده، نمازش باطل است و باید نماز عصر را بخواند، ولی اگر پیش از دخول در رکن یادش بیاید، باید نیت را به عصر برگرداند و آنچه به نیت ظهر خوانده باز هم به نیت عصر بخواند و بنا بر احتیاط نماز عصر را دوباره بخواند.
مسئلۀ 863: اگر در بین نماز عصر شک کند که نماز ظهر را خوانده یا نه، واجب است نیت را به ظهر برگرداند و نماز را به نیت ظهر تمام کند و عصر را بعد از آن بخواند و اگر وقت آنقدر کم است که بعد از آن حتّی به مقدار یک رکعت هم باقی نمیماند، واجب است همان نماز را به نیت عصر تمام و نماز ظهر را بعد از آن قضا کند.
مسئلۀ 864: اگر در بین نماز عشا و قبل از رسیدن به رکوع شک کند که نماز مغرب را خوانده است، در صورتیکه وقت آنقدر کم باشد که بعد از تمام شدن همان نماز نصف شب میشود و به مقدار حتی یک رکعت هم برای نماز بعدی تا نصف شب وقت باقی نمیماند، لازم است به همان نیت نماز عشا نماز را تمام کند و بعداً نماز مغرب را بنا بر احتیاط، نه به نیت قضا و نه ادا بجا آورد و اگر وقت بیشتری در اختیار دارد، واجب است نیت را به نماز مغرب برگرداند و نماز را سه رکعتی تمام کند و بعد نماز عشا را بخواند.
مسئلۀ 865:اگر در بین نماز عشا پیش از رکوع رکعت چهارم شک کند که نماز مغرب را خوانده یا نه، بنا بر احتیاط واجب نیت را به نماز مغرب برگرداند و نماز را سه رکعتی تمام کند و بعد نماز عشا را بخواند، ولی چنانچه وقت به قدری کم است که بعد از تمام شدن نماز نصف شب میشود، باید به نیت عشا نماز را تمام کند و بعد نماز مغرب را بنا بر احتیاط بدون نیت ادا یا قضا بجا آورد.
مسئلۀ 866: اگر در نماز عشا پس از رسیدن به رکوع شک کند که نماز مغرب را خوانده یا نه در صورتیکه وقت اختصاصی عشا نباشد، مثلاً وقت به اندازۀ پنج رکعت یا بیشتر باقی مانده باشد، باید نماز را به هم بزند و نماز مغرب و عشا را به ترتیب بجا آورد، اگرچه بهتر است نماز را تمام کند و بعداً نماز مغرب و عشا را اعاده کند، ولی اگر وقت آنقدر کم باشد که فقط برای نماز عشا تا نصف شب وقت باقی باشد، نماز را به نیت عشا تمام کند و انجام نماز مغرب نیز لازم نیست.
مسئلۀ 867: اگر کسی نمازی را که خوانده است احتیاطاً دوباره بخواند و بین نماز یادش بیاید، نمازی را که قبل از آن لازم بوده، نخوانده است (مثلاً وقتی که نماز عصر را احتیاطاً میخوانده یادش بیاید که نماز ظهر را اصلاً نخوانده) نمیتواند نیت نماز احتیاط را به نماز ظهر برگرداند، بلکه نمازش باطل است و باید آنرا به هم بزند و به ترتیب اول نماز ظهر و بعد عصر را بخواند.
مسئلۀ 868: برگرداندن نیت از نماز قضا به ادا و از نماز مستحب به واجب و از مستحب به مستحب، صحیح نیست، ولی برگرداندن نیت از نماز واجب ادا به نماز واجب قضا در صورت وسعت وقت نماز ادا، جایز بلکه مستحب است. در صورتیکه نماز قضا یکی یا چند تا باشد و از همان روز باشد، در وسعت وقت ادا، عدول مطابق با احتیاط است، اما برگرداندن نیت از واجب به مستحب در صورتیکه برای رسیدن مثلاً به نماز جماعت باشد و برای کسب ثواب بیشتر، اشکال ندارد و در غیر این صورت به هیچ عنوان جایز نیست.
مسئلۀ 869: اگر وقت نماز ادا وسعت داشته باشد، نمازگزار میتواند در بین نماز نیت را به قضا برگرداند، ولی باید برگرداندن نیت به نماز قضا ممکن باشد، مثلاً اگر مشغول نماز ظهر است در صورتی میتواند نیت را به قضای صبح برگرداند که داخل رکعت سوم نشده باشد، اما اگر وارد رکعت سوم شده باشد، نماز را به همان نیت قبلی ادامه دهد و پس از آن نماز صبح را قضا کند.
نمازهای مستحب
1- نافلههای شبانهروز و وقت آنها
مسئلۀ 870: نمازهای مستحبی زیاد است که به آنها «نافله» میگویند و از میان نمازهای مستحبی به خواندن نافلههای شبانهروز سفارش بیشتری شده است. نمازهای نافلۀ شبانهروز در غیر روز جمعه، سی و چهار رکعت و در روز جمعه سی و هشت رکعت است و ترتیب نافلههای شبانهروز به شرح زیر است:
1- نافلۀ نماز ظهر هشت رکعت است و به صورت چهار نماز دو رکعتی پیش از نماز ظهر خوانده میشود و زمان آن بنا به مشهور که اقوی است از اول ظهر است تا هنگامی که سایۀ علامت یا شاخص، دو هفتم آن شود که در لسان اهل بیت از آن به ذراع یا قدم تعبیر شده است.
2- نافلۀ نماز عصر هشت رکعت است و به صورت چهار نماز دو رکعتی پیش از نماز عصر خوانده میشود و وقت آن بنا به مشهور که اقوی است تا هنگامی است که سایۀ علامت یا شاخص، به چهار هفتم آن برسد و اگر بخواهند نافلۀ ظهر و عصر را بعد از دو وقتی که بیان شد بخوانند بهتر است نافلۀ ظهر را بعد از نماز ظهر و نافلۀ عصر را بعد از نماز عصر بجا آورده و بنا به حتیاط واجب نیت ادا یا قضا نکنند.
3- نافلۀ نماز مغرب چهار رکعت است که به صورت دو نماز دو رکعتی بعد از نماز مغرب خوانده میشود و زمان آن بنا به مشهور پس از نماز مغرب تا وقتی است که سرخی طرف مغرب که بعد از غروب آفتاب در آسمان پیدا میشود به کلّی ناپدید شود، ولیکن اظهر آنست که زمان آن تا آخر وقت نماز مغرب باشد و آن وقت قبلی وقت فضیلت نافلۀ مغرب است؛ هر چند احتیاط آنست که در این صورت بدون نیت ادا یا قضا بجا آورند.
4- نافلۀ نماز عشا دو رکعت است که بنا به احتیاط واجب نشسته میخوانند و دو رکعت آن یک رکعت ایستاده حساب میشود و زمان آن بعد از اتمام نماز عشا تا نیمه شب است و بهتر است بلافاصله پس از نماز عشا خوانده شود.
5- نافلۀ نماز صبح دو رکعت است و پیش از نماز صبح خوانده میشود و زمان آن بعد از گذشتن از نصف شب به مقدار خواندن یازده رکعت نماز شب است، ولی احتیاط آنست که قبل از فجر اوّل نخوانند، مگر آنکه متّصل به نماز شب بجا آورند که در این صورت مانعی ندارد؛ پایان وقت نافلۀ صبح زمانی است که سرخی طرف مشرق نمایان شود.
6- نافلۀ شب یازده رکعت است که هشت رکعت آن به نیت «نافلۀ شب» به صورت چهار نماز دو رکعتی خوانده میشود و دو رکعت دیگر به نیت «نماز شَفع» و یک رکعت به نیت «نماز وتر» است. وقت نافلۀ شب از نیمه شب تا اذان صبح است و بهتر است نزدیک اذان صبح خوانده شود.
مسئلۀ 871: در روز جمعه چهار رکعت به شانزده رکعت نماز نافلۀ ظهر و عصر اضافه میشود به این معنا که در روز جمعه بیست رکعت نماز نافله خوانده میشود و ترتیب آن بدین گونه است: شش رکعت وقتی که آفتاب بالا میآید به صورت سه رکعت نماز دو رکعتی، شش رکعت دیگر نزدیک ظهر و دو رکعت آن هنگام ظهر که همان وقت زوال است وشش رکعت دیگر بعد از اقامۀ نماز جمعه خوانده میشود.
مسئلۀ 872: نافلۀ ظهر و عصر را نباید در سفر خواند، ولی نافلۀ عشا را به امید ثواب و به قصد رجا میتوان بجا آورد.
مسئلۀ 873: در غیر روز جمعه اگر بداند نوافل ظهر و عصر را در وقتش نمیتواند انجام بدهد، میتواند به قصد ورود، قبل از ظهر انجام دهد و اگر نداند که در وقتش میتواند انجام دهد یا نه و یا اینکه بداند در وقت معین میتواند انجام دهد، ولی میخواهد در این وقت انجام ندهد بلکه میخواهد قبل از ظهر انجام دهد، اقوی اینست که جایز است ولو اینکه بهتر است در این صورت به نیت رجا وامید ثواب انجام دهد.
مسئلۀ 874:نمازهای نافله را میتوان نشسته خواند، ولی بهتر است دو رکعت نماز نافلۀ نشسته را یک رکعت حساب کند.
مسئلۀ 875: مسافر و کسیکه برای او سخت است نافلۀ شب را بعد از نصف شب بخواند، میتواند آنرا در اول شب بجا آورد.
مسئلۀ 876: نمازهای نافله را باید دو رکعت، دو رکعت بجا آورند به جز نماز وتر که یک رکعت است. مستحب است در رکعت دوم نمازها ی نافله و نیز در نماز وتر قنوت بخوانند، ولی در نماز شفع اگر بخواهند قنوت را بجا آورند به امید ثواب باشد و اظهر و احوط آنست که در وتر به همان قنوت قبل از رکوع اکتفا شود.
مسئلۀ 877: در تمام مواردی که انسان مردد باشد بین اینکه نماز شب را جلوتر از وقت خودش بجا آورد یا قضا کند، قضا افضل است، مثلاً مسافر یا کسانی که نمیتوانند به علت کوتاهی شب، کسالت و هر دلیل دیگر در وقت نماز شب بیدار شوند، هم میتوانند قبل از نصف شب آنرا بجا آورند و هم میتوانند بعد از نماز صبح آنرا قضا کنند و اگر قضا کنند ثواب آن بیشتر از انجام آن قبل از وقتش است.
2- نماز غفیله و احکام آن
مسئلۀ 878: از جمله نمازهای مستحب که بین نماز مغرب و عشا خوانده میشود «نماز غفیله» است که دو رکعت است و وقت این نماز بنا بر احتیاط بعد از نماز مغرب است تا هنگامی که سرخی خورشید از سمت مغرب به کلی ناپدید شود. بنابراین وقت نماز غفیله بنا بر احتیاط تا یک ساعت و نیم بعد از مغرب است و اگر بخواهد بعد از این زمان بخواند به قصد رجا و به امید ثواب باشد.
در رکعت اول نماز غفیله باید پس از حمد به جای سوره، این آیه خوانده شود:
الف- "وَ ذَالنُّونِ إِذْ ذَهَبَ مُغَاضِباً فَظَنَّ أَنْ لَنْ نَقْدِرَ عَلَیْهِ فَنَادَی فِیالظُّلُمَاتِ أَنْ لَاإِلَهَإِلاَّأَنْتَ سُبْحَانَک إِنِّی کنْتُ مِنَ الظَّالِمِینَ فَاسْتَجَبْنَا لَهُ وَ نَجَّیْنَاهُ مِنَ الْغَمِّ وَ کذَلِکَ نُنْجِی الْمُؤْمِنِینَ."
و در رکعت دوّم پس از حمد به جای سوره این آیه را بخواند:
ب- "وَ عِنْدَهُ مَفَاتِحُ الْغَیْبِ الَّتِی لَا یعْلَمُهَا إِلاَّ هُوَ وَ یعْلَمُ مَا فِی الْبَرِّ وَ الْبَحْرِ وَ مَا تَسْقُطُ مِنْ وَرَقَةٍ إِلاَّ یعْلَمُهَا وَ لَا حَبَّةٍ فِی ظُلُمَاتِ الْأَرْضِ وَ لاَ رَطْبٍ وَ لَا یَابِسٍ إِلاَّ فِی کتَابٍ مُبِینٍ.
و در قنوت آن بگوید:
ج- «أَللَّهُمَّ إِنِّی أَسْئَلُک بِمَفَاتِیحِ الْغَیْبِ الَّتِی لَا یعْلَمُهَا إِلاَّ أَنْتَ أَنْ تُصَلِّیَ عَلَی مُحَمَّدٍوَآلِهِ وَ أَنْ تَفْعَلَ بِی کذَا وَ کذَا» و به جای عبارت «کذَا وَ کذَا» حاجات خود را به زبان آورد و بعد از آن بگوید:
د- «أَللَّهُمَّ أَنْتَ وَلِیُّ نِعْمَتِی وَ الْقَادِرُ عَلَی طَلَبَتِی تَعْلَمُ حَاجَتِی فَأَسْئَلُک بِحَقِّ مُحَمَّدٍوَآلِمُحَمَّدٍ عَلَیْهِ وَ عَلَیْهِمُ السَّلَامِ لَمَّا قَضَیتَهَا لِی»
مسئلۀ 879: در صورتیکه دو رکعت از نافلۀ مغرب را با این کیفیت انجام دهد یا اینکه دو رکعت از نافلۀ مغرب را به نیت هر دو- هم نافله و هم غفیله- بجا آورد، کفایت میکند و اگر بخواهد زائد بر چهار رکعت نافلۀ مغرب دو رکعت دیگر با کیفیت نماز غفیله انجام دهد، احتیاط آنست که به قصد رجای مطلق بجا آورد.