واجبات نماز
1- نیت، 2 – قیام، 3– تکبیرةالاحرام، 4 – قرائت، 5– رکوع، 6– سجود، 7- ذکر رکوع و سجود، 8- تشهّد، 9- سلام، 10- ترتیب، 11- موالات و پیدرپی بجا آوردن اجزاء و افعال نماز.
از میان واجبات نماز پنج مورد آن رکن است:
مسئلۀ 1036: 1-نیت، 2- تکبیرةالاحرام، 3- قیام در موقع گفتن تکبیرةالاحرام و قیام متّصل به رکوع یعنی ایستادن قبل از رکوع، 4- رکوع، 5- دو سجده.
مسئلۀ 1037:بنا بر مشهور اگر نمازگزار عمداً یا اشتباهاً یکی از ارکان نماز را ترک یا اضافه کند، نمازش باطل است اما در غیر رکن اگر اشتباهاً ترک و اضافه کند، نماز باطل نیست و فقط در صورت عمد باطل میشود؛ ولیکن باید توجّه داشت زیاد شدن نیت در نماز متصور نیست و زیاد شدن قیام بدون زیاد شدن تکبیرةالاحرام و رکوع ممکن نیست و باطل شدن نماز به سبب زیاد شدن تکبیرةالاحرام اشتباهاً معلوم نیست چون «أَللَّهُ أَکبَر»، ذکرُ اللّه است و ذکر خداوند در هر حال مطلوب است، لذا معلوم نیست موجب بطلان نماز باشد.
مسائل واجبات و ارکان نماز
1-نیت
مسئلۀ 1038:واجب است انسان فقط برای انجام فرمان خداوند متعال نماز بخواند، بنابراین کسیکه ریا میکند، یعنی برای نشان دادن عملی به مردم نماز میخواند، خواه همۀ اعمال یا بعضی از آنان را ریا میکند، نمازش باطل است، ولی اگر نماز را برای خداوند عالم بخواند و ریا در قلب وی خطور کند امّا تأثیری در عمل نداشته باشد نمازش صحیح است.
مسئلۀ 1039: اگر نمازگزار قسمتی از نمازش را نیز برای غیر خدا بخواند نمازش باطل است، چه از قسمتهای واجب نماز باشد مانند حمد و سوره و چه مستحب مانند قنوت، بلکه اگر تمام نماز را برای خدا بخواند، ولی برای نشان دادن به مردم در محل مخصوص بخواند مثلاً به مسجد برود یا اوّل وقت یا با جماعت بخواند، در این حالات باز هم باطل است.
مسئلۀ 1040:واجب است نمازگزار هنگام شروع نماز متوجّه باشد که نماز ظهر میخواند یا عصر، نمازی که میخواند قضاست یا ادا. اگر نماز صبح و نافلۀ آنرا بجا میآورد که هر دو مثل هم هستند، ولی یکی واجب است و دیگری مستحب و تعیین هر یک از آنها با قصد نمازگزار صورت میگیرد، اگر آنها را تعیین نکند نمازش باطل است، گرچه تعیین تعداد رکعات نماز لازم نیست.
مسئلۀ 1041:واجب است نمازگزار از اول تا آخر نماز یا در هر عبادت دیگر به نیت خود باقی بماند و اگر در بین نماز چنان غفلت کند که اگر کسی از او سؤال کند چه کاری انجام میدهی، بگوید نمیدانم، نمازش باطل است.
مسئلۀ 1042:احتیاط آنست که نیت را در نماز به زبان نیاورد و تلفّظ نکند، به خصوص در نماز احتیاط که برای شک انجام میشود، احتیاط مذکور مؤکدتر است.
2- قیام
مسئلۀ 1043:قیام ایستادن است و در موقع گفتن تکبیرةالاحرام و قبل از رکوع که به آن قیام متّصل به رکوع میگویند، رکن است. قیام موقع خواندن حمد و سوره و قیام بعد از رکوع اگر چه واجب است، ولی رکن نیست و اگر به سبب فراموشی ترک شود، نماز صحیح است.
مسئلۀ 1044:واجب است نمازگزار قبل از گفتن تکبیرةالاحرام و بعد از آن مقداری بایستد تا یقین کند که در حال ایستادن تکبیر گفته است.
مسئلۀ 1045:واجب است نمازگزار در حال قیام، راست و بدون حرکت بایستد، از خم شدن به اطراف بپرهیزد و بنا به احتیاط واجب به جایی تکیه نکند و اگر ناچار شود به چیزی یا جایی تکیه کند یا در حال خم شدن برای رکوع پاهایش را حرکت دهد، حتّی در حال اختیار اشکال ندارد.
مسئلۀ 1046:کسیکه میتواند درست بایستد، اگر طوری پاها را گشاد بگذارد که ایستادن معمولی بدان صدق نکند، نمازش باطل است.
مسئلۀ 1047:اگر در موقع ایستادن به سبب فراموشی بدن را حرکت دهد یا به طرفی خم شود یا به جایی تکیه کند، اشکال ندارد، ولی در هنگام قیام، هنگام گفتن تکبیرةالاحرام و قیام متّصل به رکوع، اگر چه به سبب فراموشی باشد بنا بر احتیاط مستحب نماز را تمام و بعد اعاده کند، هر چند در صورت تکیه دادن یا حرکت به سبب فراموشیصحّت نماز خالی از قوّت نیست مگر آنکه ایستادن صدق نکند.
مسئلۀ 1048:واجب است نمازگزار هنگام ایستادن هر دو پایش روی زمین باشد اگرچه لازم نیست سنگینی بدن روی هر دو پا باشد و نیز حرکت دستها و انگشتان در حال نماز اشکال ندارد، ولی بهتر است آنها را حرکت ندهد.
مسئلۀ 1049:اگر در حال خواندن حمد و سوره و دیگر ذکرهای واجب، نمازگزار بدون اختیار حرکت کند بهطوری که از حالت استقرار و آرامش خارج شود بنا بر احتیاط پس از آرام شدن بدن جملاتی را که در حال حرکت خوانده است، دوباره بخواند.
مسئلۀ 1050:اگر نمازگزار بخواهد کمی به جلو برود یا به عقب برگردد یا اندکی به طرف راست و چپ حرکت کند، بنا به احتیاط واجب در حال حرکت چیزی نگوید و صبر کند تا بدن آرام بگیرد و سپس بگوید.
مسئلۀ 1051:بنا بر احتیاط هنگام گفتن ذکرهای واجب بلکه مستحب نیز بدن باید آرام و بدون حرکت باشد، ولی جملۀ «بِحَوْلِ اللَّهِ وَ قُوَّتِهِ أَقُومُ وَ أَقْعُدُ» را باید در حال برخاستن بگوید.
مسئلۀ 1052:اگر در حالت حرکت بدن ذکری بگوید، مثلاً هنگام رفتن به رکوع یا سجده تکبیر بگوید، چنانچه آنرا به قصد ذکر خاصی که در نماز دستور دادهاند بگوید، باید احتیاطاً نماز را اعاده کند، مگر اینکه به خاطر ندانستن مسئله بوده و در یادگیری هم کوتاهی نکرده باشد، ولی چنانچه به این قصد نگوید بلکه بخواهد ذکریگفته باشد نماز او صحیح است.
مسئلۀ 1053:کسیکه بتواند ایستاده و بدون تکیه دادن به جایی نماز بخواند، اگر ایستاده، ولی با تکیه دادن نمازش را بخواند باطل است؛ اگر کسی بتواند ایستاده و با تکیه کردن به جایی نماز بخواند، اگر نمازش را نشسته بخواند باطل است؛ کسیکه میتواند نشسته و بدون تکیه به چیزی نماز بخواند، اگر نمازش را نشسته و با تکیه به چیزی بخواند نمازش باطل است؛ و کسیکه بتواند نشسته و با تکیه به چیزی نماز بخواند، اگر نمازش را خوابیده بخواند، نمازش باطل است.
مسئلۀ 1054:اگر در بین نماز از ایستادن عاجز شود واجب است بنشیند و اگر از نشستن ناتوان شود واجب است بخوابد، ولی تا بدنش آرام نگرفته، واجب است از گفتن ذکرها خودداری کند.
مسئلۀ 1055:اگر نمازگزار به هیچ عنوان قدرت نشستن ندارد واجب است به گونهای که در احکام قبله گفته شد به طرف راست بدن بخوابد بهطوری که جلوی بدنش رو به قبله باشد و اگر به طرف راست نمیتواند، به طرف چپ بخوابد، بهطوری که جلو بدن رو به قبله باشد و اگر آن هم ممکن نباشد به پشت بخوابد بهطوری که کف پاهایش رو به قبله باشد.
مسئلۀ 1056:کسیکه میتواند ایستاده نماز بخواند، ولی میترسد به سبب ایستادن مریض شود یا بیماریاش طولانیتر شود یا ضرری به او برسد، میتواند نشسته نماز بخواند و اگر از آن هم بترسد میتواند خوابیده نماز بخواند.
مسئلۀ 1057:کسیکه نشسته نماز میخواند اگر بعد از خواندن حمد و سوره بتواند بایستد و رکوع را ایستاده بجا آورد و از ایستادن هیچ ضرری متوجه او نباشد باید بایستد و رکوع را بجا آورد و اگر نتواند یا احتمال ضرر بدهد باید به همان حال نشسته رکوع کند و این ترتیب برای کسیکه نشسته نماز میخواند نیز صدق میکند.
مسئلۀ 1058:کسیکه عذری دارد، ولی احتمال میدهد تا آخر وقت عذرش برطرف شود و بتواند ایستاده نماز بخواند، باید احتیاطاً صبر کند و در آخر وقت برابر وظیفۀ خود عمل کند؛ همچنین کسیکه احتمال میدهد در آخر وقت میتواند نشسته نماز بخواند، در اوّل وقت نمازش را خوابیده نخواند، ولی چنانچه نماز را اوّل وقت بخواند با قصد اینکه اگر در آخر وقت عذرش برطرف شد دوباره بخواند و عذرش باقی بماند، نمازش صحیح است و اگر عذرش برطرف شد دوباره میخواند.
مسئلۀ 1059:کسیکه عذر دارد و همۀ نماز یا قسمتی از آنرا نشسته یا خوابیده میخواند، اگر در وقت نماز عذرش برطرف شد بنا بر احتیاط دوباره نماز را کامل بخواند.
مسئلۀ 1060:مستحب است نمازگزار در حال قیام بدن را راست نگاه دارد، شانهها را پایین بیندازد و دستها را روی رانها بگذارد، انگشتها را به هم بچسباند و جای سجده را نگاه کند، سنگینی بدن را بهطور مساوی روی هر دو پا بیندازد، با خضوع و خشوع باشد، پاها را پس و پیش نگذارد و آنها را به هم نچسباند. در صورتی که نمازگزار مرد باشد حداکثر فاصلۀ بین دو پا تا یک وجب بیان شده است.